Oefentoets Biologie: Evolutie - afstamming_mens | VWO 4/VWO 5/VWO 6

Deze oefentoets bevat 35 vragen en is te gebruiken in een toetsplatform dat QTI 3.0 ondersteunt. De opgaven zijn gemaakt door een vakdocent Biologie van de NVON. Ideaal om leerlingen gericht te laten oefenen en hun kennis te toetsen.

Aantal vragen

35

Vak(ken)

Biologie

Kerndoel(en)

VO Kerndoel 31: Processen in de natuur

Leerniveau(s)

VWO 4, VWO 5, VWO 6

Uitgever

NVON

Copyright

cc-by-sa-40

Evolutie

1/5 Zwarte Eva.

ZWARTE EVA.

De mensen die de aarde bevolken, zijn allemaal nakomelingen van een vrouw. Deze Black Eve leefde 200.000 jaar geleden in Afrika. Aldus een theorie die steeds meer aanhangers krijgt. Zwarte Eva heeft de onderzoekers die de evolutie van de mens onderzoeken in kampen verdeeld die elkaar wetenschappelijk heftig bestrijden. (...)

Onze gemeenschappelijke Afrikaanse oermoeder was volgens haar bedenker, de Amerikaanse onderzoeker Allan Wilson, een nieuwe soort: Homo sapiens. Zij maakte deel uit van een groep individuen die van de Homo erectus-groep geïsoleerd raakten en vervolgens nieuwe kenmerken ontwikkelden. (...)

Eva's nakomelingen verspreidden zich eerst over heel Afrika en verlieten vervolgens 100.000 jaar geleden Afrika. Via het Midden-Oosten en Azië bereikten zij 50.000 jaar geleden Australië en 40.000 jaar geleden Europa. Amerika hebben zij 30.000 jaar geleden bereikt. De oorspronkelijke bevolking van Afrika, Azië en Europa werd uitgemoord of naar afgelegen streken verjaagd, waar ze uitstierven.

Homo sapiens vormt, volgens Wilson, in biologisch opzicht een aparte soort: hij vermengt zich niet met andere soorten. In het begin zagen onze voorouders er alle eender uit. Later worden er door de migraties (verplaatsingen) groepen geïsoleerd en ontstaan de kenmerken die de tegenwoordige rassen vertonen. De moderne mens met al zijn variatie wat betreft huidskleur en lichaamsbouw is dus in evolutionair opzicht een verschijnsel van kort geleden. De theorie over de zwarte oermoeder en het ontstaan en de verspreiding van Homo sapiens wordt het Out of Africa-model genoemd. Het model moet een belangrijke maar slecht bekende fase in de menselijke evolutie verduidelijken, namelijk de opvolging van de primitieve Homo erectus door de moderne Homo sapiens. (...)
Volgens Wilson was Homo sapiens misschien zo succesvol doordat hij over een groter spraakvermogen en een betere taalvaardigheid beschikte.

De fossielendeskundigen onder Eva's aanhangers, met als woordvoerder Christopher Stringer van het British Museum in Londen, gooien schedels en botten in de strijd. Het ontstaan van de moderne mens 200.000 jaar geleden in Oost-Afrika, wordt volgens Stringer door vele fossielen bewezen.

De oorspronkelijke mensvormen, zoals Peking-mens en Java-mens (beiden Homo erectus) en de Neanderthaler (een vroege afsplitsing van sapiens of ontstaan uit erectus) zijn uitgestorven. De schedelkenmerken van de moderne mensen zijn totaal anders dan die van de oudere mensvormen. Nergens is een geleidelijke evolutie aantoonbaar. (...)

(De Volkskrant, 23 november 1991 en Bio-aktueel 0-93).

Zie volgende scherm




-

Evolutie

2/5 Zwarte Eva.

Beschrijf duidelijk wie "Zwarte Eva" was. Leg beide woorden uit.

Evolutie

3/5 Zwarte Eva.

Wat is de wetenschappelijke soortnaam van 'Zwarte Eva'?

Evolutie

4/5 Zwarte Eva.

De tekst beperkt zich in hoofdzaak tot de menselijke evolutie van de laatste 500.000 jaar. Ook vóór die tijd zijn fossielen van mensachtigen gevonden.

Noem twee oudere mensachtigen.

Evolutie

5/5 Zwarte Eva.
Zie figuur C 175 van de bijlage.

Teken een verticale lijn van 12 cm. Iedere cm stelt één maand voor. De bovenkant van de lijn stelt 31 december voor (het heden) en de onderkant 1 januari (het tijdstip waarop de eerste aapmens op aarde verscheen).

Hoeveel jaar vertegenwoordigt één dag dan?
Geef op de jaarlijn de data of de periode van het jaar van alle mensachtigen en mensen die in de figuur worden genoemd. (elke maand heeft het werkelijke aantal dagen, februari is 28 dagen) !!

afbeeldingafbeelding

Evolutie

1/4 Waarom vrouwen van apen houden.

Lees de onderstaande tekst.
afbeeldingafbeelding
Een van de leukste proefschriften die ik de afgelopen jaren heb gelezen, was "Waarom vrouwen van apen houden" van Stine Jensen. Jensen is literatuurwetenschapper en het boek is het uiterst leesbare verslag van haar promotieonderzoek, waarin zij haar jarenlange fascinatie voor romans en films waarin (liefdes)relaties tussen vrouwen en apen centraal staan wetenschappelijk uitleefde. In haar boek onderzoekt zij de geschiedenis van deze relaties sinds het begin van de 20e eeuw.

Aan de hand van een gedetailleerde lezing van de romans "Mijn aap schreit" van Albert Helman (1928) en "De vrouw en de aap" van Peter Høeg (1996) en verschillende versies van de bekende film King Kong laat Jensen zien dat vrouwen en apen in de westerse cultuur beiden geassocieerd worden met dubbelzinnigheid. Sinds Darwins publicaties over de oorsprong van de mens worden apen beschouwd als wezens die ergens tussen mens en dier in geplaatst kunnen worden. Maar ook vrouwen staan in de westerse cultuur tussen cultuur en natuur in. Een ontmoeting tussen een vrouw en een aap is een ontmoeting tussen twee wezens die een dubbelzinnige positie innemen. Maar terwijl die ontmoeting tot halverwege de 20e eeuw nog fatale gevolgen had - de schreiende aap in de roman van Helman wordt vermoord en ook King Kong moet steeds opnieuw sterven - lijkt de situatie nu anders. De aap uit het boek van Høeg is een soort verlosser en zijn verbintenis met de vrouw luidt het begin van een nieuwe tijd voor de mensheid in.

Een apart hoofdstuk is gewijd aan de verbintenis tussen vrouwen en apen in de wetenschap. Veel bekende primatenonderzoekers zijn vrouwen, die er rond voor uitkomen dat zij hun onderzoeksobjecten een zeer warm hart toedragen. Jane Goodall, Dian Fossey, Biruté Galdikas en Ellen van Krunkelsven overschrijden de grenzen van wetenschappelijke objectiviteit en distantie en nemen daardoor op hun manier ook een dubbelzinnige positie in.

Voor iedereen die 'iets' met apen heeft is Jensens boek een genot om te lezen.

bewerkt naar een tekst op de homepage van Anna Aalten (http://users.fmg.uva.nl/aalten/Mens-en-dier.htm)

Zie volgende scherm

Evolutie

2/4 Waarom vrouwen van apen houden.

Welke groep apen wordt in de tekst bedoeld?

[invulveld]

Evolutie

3/4 Waarom vrouwen van apen houden.

Leg de zin "Sinds Darwins publicaties over de oorsprong van de mens worden apen beschouwd als wezens die ergens tussen mens en dier in geplaatst kunnen worden." uit.

[invulveld]

Evolutie

4/4 Waarom vrouwen van apen houden.

- Leg uit waarom in de wetenschap objectiviteit en distantie (afstand bewaren) als belangrijke waarden worden beschouwd.
- Leg met behulp van het tekstfragment uit welk argument de vier vrouwen zullen hebben gebruikt om in bepaalde gevallen afstand te doen van objectiviteit en distantie.

[invulveld]

Evolutie

Stamboom van de mens.

Als men inwendige eigenschappen gebruikt, zoals bepalingen aan de aminozuurvolgorde van eiwitten, krijgt men een heel andere stamboom van de mens dan bij het gebruik van uitwendige eigenschappen zoals lengte of huidskleur.

Wat is daarvan de oorzaak?

Evolutie

Drie verwante soorten.
Zie figuur B 5661 van de bijlage.

Hiernaast een afbeelding met het been en de bovenkaak van Australopithecus afarensis (zoals Lucy), Pan troglodytes (de chimpansee) en Homo sapiens (de tegenwoordige mens).

Zet de drie namen in de rechter kolom bij het juiste nummer in de linker kolom.

afbeeldingafbeelding

  • Pan troglodytes

  • Australopithecus afarensis

  • Homo sapiens

  • 1

  • 2

  • 3

Evolutie

Mensen en chimpansees.

Nadat de lijnen van de chimpansees en de mensachtigen gescheiden raakten, ontstonden belangrijke verschillen.

Welk van de onderstaande kenmerken trad het eerste op bij de mensachtigen?

Evolutie

De positie van de mens in de evolutie.

Welke van de onderstaande bewering is of welke zijn waar?

Evolutie

Mensenvariaties.
Zie figuur B 5674 van de bijlage.

Waarom is het niet waarschijnlijk dat er uit de bestaande mensenvariaties evenzovele nieuwe mensensoorten zullen ontstaan?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Piltdownmens.
Zie figuur B 5675 van de bijlage.

De schedel van de Piltdownmens werd in 1953 opgegraven. De schedel had een mensachtig hersenvolume en mensaapachtige kaken.
Het bleek te gaan om een vervalsing.

Waardoor zou je met de tegenwoordige kennis van de evolutie van de mens meteen kunnen weten dat het om een vervalsing ging?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Gedragingen bij het genus Homo.

Zet de vier vertegenwoordigers van het genus Homo in de rechter kolom bij de juiste gedragingen in de linker kolom, waarbij bedoeld wordt dat die gedragingen bij deze vertegenwoordiger voor het eerst voorkwam.

  • Homo erectus

  • Homo sapiens

  • Homo habilis

  • Homo neanderthalensis

  • het vuur beheersen

  • kunst (rotsschilderingen) maken

  • werktuigen maken

  • besef hebben van de dood en doden begraven

Evolutie

1/5 Lovejoy's theorie over rechtop lopen bij de mens.
Zie figuur B 5687 van de bijlage.

De Amerikaanse onderzoeker C. Owen Lovejoy heeft een originele theorie ontwikkeld over het ontstaan van het rechtop lopen bij de mens.
Bekijk de afbeeldingen hieronder. In iedere afbeelding zijn zeven sectoren te zien.
afbeeldingafbeelding

Sector 1: de ontwikkeling van het rechtop lopen;
sector 2: ontwikkeling van individuele man-vrouw kenmerken;
sector 3: paringspatronen
sector 4: spreiding van de geboortes
sector 5: sexuele activiteit, de lange staaf is de menstruatiecyclus, de korte staaf is de periode van vrouwelijke bereidheid tot paring
sector 6: verwantschapsrelaties
sector 7: de omgeving

De cirkels in het midden geven het foerageergebied aan. De binnenste cirkel is het gebied waar vrouwtjes en jongen verblijven, de buitenste cirkel geeft het gebied aan waar de mannetjes komen.

Zie volgende scherm

Evolutie

2/5 Lovejoy's theorie over rechtop lopen bij de mens.
Zie figuur B 5687 van de bijlage.

De afbeeldingen laten van links naar rechts een mogelijke ontwikkeling zien.

Wat valt er op aan de ontwikkeling in sector 3?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

3/5 Lovejoy's theorie over rechtop lopen bij de mens.
Zie figuur B 5687 van de bijlage.

Veel vrouwelijke mensapen zijn slechts korte tijd bereid tot paring.

Welke ontwikkeling zie je bij de mens en geef een mogelijke functie daarvan.

afbeeldingafbeelding

Evolutie

4/5 Lovejoy's theorie over rechtop lopen bij de mens.
Zie figuur B 5687 van de bijlage.

Zoals je in sector 7 kunt zien, wordt de vegetatie minder bomenrijk: het aanbod aan een belangrijke voedselbron (vruchten) per km2 daalt.
Volgens Lovejoy gaan de mannetjes nu op zoek naar vruchten. Ze verplaatsen die vruchten in hun handen (moeten dus rechtop lopen) en delen die vervolgens met hun vrouwtjes.

Welke 'beloning' kan dit mannelijke gedrag gestimuleerd hebben?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

5/5 Lovejoy's theorie over rechtop lopen bij de mens.
Zie figuur B 5687 van de bijlage.

Je ziet dat het gebied dat vrouwtjes bestrijken in vergelijking met mannetjes, kleiner wordt.

Welk probleem levert dat op voor de theorie van Lovejoy?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Stambomen van de hominiden.
Zie figuur A 1208 van de bijlage.

Hiernaast vier verschillende stambomen van de hominiden.
Over deze stambomen doen vier leerling een uitspraak.

Welke leerling doet of welke leerlingen doen een juiste uitspraak over alle vier stambomen?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Evolutie van de mens.
Zie figuur B 5690 van de bijlage.

Volgens de evolutietheorie is vanaf ongeveer een miljoen jaar geleden het genus Homo ontwikkeld tot de ondersoort Homo sapiens sapiens. In de afbeelding zijn schedels van exemplaren van het genus Homo weergegeven in vooraanzicht en zijaanzicht.

Zet de voor- en zijaanzichten in de volgorde die overeenstemt met de volgorde van de veronderstelde ontwikkeling.

Vooraanzichten: [invulveld], [invulveld], [invulveld].
Zijaanzichten: [invulveld], [invulveld], [invulveld].

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Evolutie van de mens.
Zie figuur B 5691 van de bijlage.

In de afbeelding hiernaast zijn drie kaken (1, 2 en 3) weergegeven: één van een chimpansee, één van een Australopithecus afarensis (waarschijnlijk een fossiele voorloper van de mens) en één van een recente mens.
Verder zijn drie hoektanden (4, 5, en 6) weergegeven. Met de pijlen zijn kenmerkende slijtplekken van de hoektanden aangegeven.

Zet de kaken en hoektanden in de rechter kolom bij de juiste soort in de linker kolom.

afbeeldingafbeelding

  • 2 en 4

  • 3 en 5

  • 1 en 6

  • chimpansee

  • Australopithecus afarensis

  • recente mens

Evolutie

1/2 Nieuwe mensensoort.
Zie figuur B 5692 van de bijlage.

Enige tijd geleden is op het Indonesische eiland Flores het fossiele skelet gevonden van een tot nu toe nog niet bekende mensensoort. Dit mensje was slechts 1 meter lang en is Homo floresiensis gedoopt. Homo floresiensis leefde tegelijkertijd met de moderne mens, Homo sapiens. Volgens de overlevering op Flores woonde er vroeger een klein volkje dat voedsel stal van de mensen.
Er worden de volgende beweringen gedaan:

I. Homo floresiensis en Homo sapiens waren intraspecifieke concurrenten.
II. Homo floresiensis is in de loop van de evolutie steeds kleiner geworden door de afwezigheid van selectiedruk door predatoren op Flores.
III. Homo floresiensis en Homo sapiens behoren tot hetzelfde geslacht.
IV. Homo floresiensis heeft zich afgesplitst van de evolutionaire tak van Homo sapiens door reproductieve isolatie.

Welke van deze beweringen kan of welke kunnen juist zijn?

afbeeldingafbeelding

Evolutie

Afstamming.
Zie figuur B 5694 van de bijlage.

Recent hebben onderzoekers mitochondriaal DNA geïsoleerd uit een skelet van Homo neanderthalensis. Het geïsoleerde mitochondriale DNA bevat 16.000 basenparen die op 133 plaatsen verschillend zijn met het mitochondriale DNA van Homo sapiens.
De mutatiesnelheid van mitochondriaal DNA is gemiddeld 2% per miljoen jaar. Homo sapiens en Homo neanderthalensis zijn twee soorten hominiden die op een bepaald moment uit elkaar zijn gegaan en waarschijnlijk een periode naast elkaar geleefd hebben.

Bereken hoeveel jaar geleden Homo sapiens en Homo neanderthalensis op basis van deze gegevens uit elkaar zijn gegaan. Rond af op 100.000 jaar.

afbeeldingafbeelding