Oefentoets Biologie: Ziekten - therapie | HAVO 4/HAVO 5

1/3 Geneesmiddel per pleister.
Zie figuur B 1592 van de bijlage.

In de afbeelding zijn delen weergegeven van de bijsluiter bij een pleister die wordt gebruikt voor de toediening van oestradiol (ook wel estradiol genoemd). Deze pleister kan door een arts worden voorgeschreven ter voorkoming of vermindering van klachten die kunnen optreden bij de menopauze. De menopauze is het ophouden van de maandelijkse ovulaties doordat er geen follikels meer in de eierstok aanwezig zijn. In de afbeelding in deze bijsluiter is de gelaagde opbouw van de pleister schematisch weergegeven.

De werkzame stof:
Estradiol is het natuurlijke vrouwelijke geslachtshormoon, dat door de eierstokken geproduceerd wordt tot het ogenblik waarop de menopauze intreedt. Bij veel vrouwen leidt het ophouden van de estradiolproductie na de menopauze tot de welbekende verschijnselen, die aan deze verandering van levensfase verbonden zijn, bijvoorbeeld plotselinge roodheid van gezicht en hals, gepaard gaande met warmtestuwing, of slaapstoornissen, of schede- en blaasklachten. Deze verschijnselen kunnen worden opgeheven door een behandeling waarbij het niet langer door het lichaam geproduceerde hormoon wordt toegediend. Door de pleister wordt het estradiol zeer gelijkmatig en nauwkeurig gecontroleerd afgegeven; het komt door de huid heen in het bloed. Als u het estradiol in de vorm van een pil zou moeten innemen, zou het grootste deel van de werkzame stof in de lever worden afgebroken vóór het bloed bereikt zou worden.

De zinsnede "vóór het bloed bereikt zou worden" (regel 10) in deze bijsluiter is biologisch onjuist.

Geef aan waarom deze zinsnede onjuist is.



-

2/3 Geneesmiddel per pleister.
Zie figuur B 1593 en figuur C 105 van de bijlage.

Gedurende drie weken worden pleisters geplakt. Daarna één week niet, waarna de procedure wordt herhaald.
Gedurende de laatste tien dagen van de genoemde drie weken wordt de behandeling met pleisters aangevuld met de inname van tabletten met een hormoon dat kunstmatig bereid is. De werking van dit hormoon vertoont grote overeenkomsten met een hormoon dat tijdens de natuurlijke ovulatiecyclus wordt gevormd. In de afbeelding B 1593 is het behandelingsschema weergegeven. Na het stoppen met de toediening van beide hormonen op dag 21 treedt een menstruele bloeding op in de daarop volgende week.

Het opwekken van de bloeding is noodzakelijk in verband met door oestradiol veroorzaakte veranderingen in de baarmoeder. Het via de tabletten ingenomen kunstmatig bereide hormoon komt overeen met een natuurlijk hormoon. Het tijdelijk niet slikken van deze tabletten zorgt ervoor dat een menstruele bloeding optreedt.

Leg dit uit, waarbij je de naam geeft van het natuurlijke hormoon waarmede het hormoon uit de tabletten overeenkomt.




-

3/3 Geneesmiddel per pleister.

De genoemde hormonen bootsen de menstruatiecyclus slechts gedeeltelijk na. Het is niet zo dat de op deze wijze behandelde vrouwen weer vruchtbaar worden.

Leg uit dat de behandeling bij deze vrouwen er niet toe leidt dat ze opnieuw vruchtbaar worden.

1/4 Maden in het ziekenhuis.

Het komt nogal eens voor dat grote huidwonden slecht genezen. Afgestorven weefsel remt de heling en kan zelfs zeer schadelijk zijn. De bacteriën in het afgestorven weefsel produceren toxines die het gezonde weefsel binnendringen. Amputatie kan dan noodzakelijk zijn. Tot voor kort was de enige remedie bestrijding met antibiotica en verwijderen van afgestorven weefsel. Door de opkomst van antibiotica-resistente bacteriestammen en de schade aan het gezonde weefsel bij chirurgische ingrepen heeft men teruggegrepen op een oude techniek: behandeling met maden.
Maden zijn larven van vliegen, die veel voedsel nodig hebben. De made van de Vleesvlieg (Lucilia sericata) is gespecialiseerd in dood organisch materiaal als voedsel. In een aantal ziekenhuizen gebruikt men speciaal gekweekte steriele maden bij lastige wonden. Het speeksel van deze maden lost het dode weefsel op (het levende niet), waarna de maden het gevormde mengsel (inclusief bacteriën) opzuigen.

Leg uit hoe, door het gebruik van antibiotica, de bacteriestammen die resistent zijn voor antibiotica, de overhand hebben genomen.

2/4 Maden in het ziekenhuis.

Welke van de onderstaande vier stoffen zijn zeker in het speeksel van de maden te vinden?

3/4 Maden in het ziekenhuis.

De lijfarts van Napoleon, baron Larrey, meldde al dat soldaten die op het slagveld waren achtergebleven met wonden die vol maden zaten, vaak een beter wondherstel hadden dan hun collega's die meteen naar het veldhospitaal waren afgevoerd om door chirurgen te worden behandeld.

Wat kun je over de melding van baron Larrey zeggen?

4/4 Maden in het ziekenhuis.

In de gebruiksaanwijzing die bij de behandeling met maden wordt verstrekt, staat dat bepaalde factoren van het wondmilieu tot een lagere effectiviteit van de madentherapie kunnen leiden. Genoemd wordt onder andere een verminderde luchtcirculatie door een te strak of te dik verband.

Leg uit dat de effectiviteit van de behandeling daardoor lager wordt.

1/3 Een plantaardig geneesmiddel tegen malaria.
Zie figuur B 6836 van de bijlage.

De ziekte malaria wordt veroorzaakt door de malariaparasiet, een eencellig diertje dat door de malariamug onder mensen wordt verspreid. De parasiet kan in een rode bloedcel van een mens binnendringen. In de rode bloedcel plant de parasiet zich ongeslachtelijk voort. Als gevolg van de infectie gaat de bloedcel te gronde, waarbij de parasieten vrijkomen. De parasieten zoeken dan weer andere bloedcellen op. Doordat geïnfecteerde bloedcellen uitsteeksels gaan vormen, raken diverse haarvaten verstopt. De stofwisselingsproducten van de parasiet die in het bloed komen, veroorzaken koortsaanvallen.
Bij vrijwel alle geneesmiddelen tegen malaria is resistentie van de malariaparasiet waargenomen, zelfs bij middelen die pas enkele jaren worden gebruikt. Een nieuw middel zou artemisinine kunnen zijn, een extract uit een plant: een eenjarige Artemisia-soort.
Artemisinine vernietigt de malariaparasiet.
Iemand die met malaria is besmet, is tot minder activiteit in staat dan vóór de besmetting, ook als hij of zij geen koorts heeft.

Leg uit waardoor de genoemde veranderingen met betrekking tot de bloedcellen hiertoe leiden.

2/3 Een plantaardig geneesmiddel tegen malaria.

Bij de eerste toepassing van een nieuw geneesmiddel in een bepaald gebied heeft men geen last van resistente malariaparasieten, maar nadat het geneesmiddel enige tijd gebruikt is, wel.

Leg uit waardoor na enige tijd veel malariaparasieten in zo'n gebied resistent zijn.

3/3 Een plantaardig geneesmiddel tegen malaria.

Het extract artemisinine wordt uit de groene delen van de artemisiaplant verkregen. De opbrengst per plant is zeer gering. Uitgaande van planten uit de natuur zou men steeds nieuwe rassen kunnen verkrijgen met een steeds hogere opbrengst van artemisinine. Dit kan door de plant jarenlang geslachtelijk voort te planten.

Beschrijf in een aantal stappen een dergelijke werkwijze, die geen gebruik maakt van moderne biotechnologie.

1/4 De vorming van bloedvaten.
Zie figuur C 410 van de bijlage.

Angiogenese is de naam van het proces waarbij nieuwe bloedvaten gevormd worden. In een volwassen, volgroeid lichaam worden normaal gesproken geen bloedvaten meer aangemaakt; alleen nog bij wondgenezing. Daarnaast worden bij zwangere vrouwen in de baarmoederwand bloedvaten gevormd. Maar angiogenese komt ook voor bij tumoren die voor hun ongeremde groei afhankelijk zijn van bloed (zie de afbeelding C 410).
De groei van tumoren is alleen maar mogelijk als er bloedvaten naartoe gaan.
(zie de afbeelding: fase 3 en 4).

Leg uit waardoor de groei pas goed op gang kan komen als de bloedvaten de tumor bereikt hebben.

2/4 De vorming van bloedvaten.
Zie figuur C 410 en figuur B 4670 van de bijlage.

De groei van de nieuwe bloedvaten begint bij endotheelcellen. Tumoren zijn met signaalstoffen in staat om genen in deze endotheelcellen, die normaal in rust zijn, te activeren. Hierdoor gaan de endotheelcellen zich delen en vormen kleine vertakkingen van haarvaten, de zogenaamde vaatspruiten (zie de afbeelding C 410, fase 3).
De groei van een tumor wordt geremd als deze vaatspruiten niet meer gevormd worden. Er zijn geneesmiddelen op de markt die de signaalstoffen van de tumoren blokkeren, zodat er geen nieuwe bloedvaten ontstaan (zie de afbeelding B 4670).

In de afbeelding B 4670 zijn schematisch drie eiwitmoleculen P, Q en R getekend.

Welke van deze moleculen stelt het geneesmiddel voor?

3/4 De vorming van bloedvaten.

Maastrichtse onderzoekers hebben een andere techniek bedacht om de vorming van nieuwe bloedvaten te voorkomen.
De tumorcellen activeren endotheelcellen. De onderzoekers hebben Anginex ontwikkeld, een eiwit dat zich bindt aan deze geactiveerde endotheelcellen, waarbij de cellen gedood worden. Hierdoor kunnen ze niet meer uitgroeien tot nieuwe bloedvaten.
Eén van de voordelen van dit middel is dat het geen bijwerking heeft. Nadeel is dat het middel alleen werkt als het via een infuus direct in de bloedbaan gebracht wordt.

Leg uit waardoor Anginex alleen maar via een infuus en niet via een pil of poeder in het lichaam werkzaam kan zijn.

4/4 De vorming van bloedvaten.

Toch is Anginex niet het wondermiddel dat alle type kankercellen kan aanpakken. Er zijn tumoren bekend die zelf endotheelcellen kunnen vormen. Er zijn ook tumoren bekend waarbij bloedvaten kunnen ontstaan zonder endotheelcellen. Remstoffen van angiogenese hebben geen invloed op beide bovengenoemde agressieve vormen van kanker, aldus het onderzoek.
Over deze laatste tumoren worden twee beweringen gedaan:

1. De eigenschap dat de tumorcellen zelf endotheelcellen vormen is het gevolg van mutatie.
2. In bloedvaten zonder endotheelcellen bevinden zich per mL meer rode bloedcellen dan in bloedvaten met endotheelcellen, zodat de tumor harder groeit.

Welk van deze beweringen is of welke van deze beweringen zijn juist?

Besmettingsgevaar.
Zie figuur B 5502 van de bijlage.

Deze mensen hebben hun gezicht bedekt, omdat ze bang zijn voor besmetting.

Wat ontbreekt er in hun bloed waardoor ze niet immuun zijn?

Zoönosen.

Zoönosen zijn ziektes die bij dieren voorkomen en die op mensen kunnen overgaan.
Drie belangrijke zoönosen bij katten zijn:

1. Toxoplasmose;
2. Toxocariose;
3. Kattenkrabziekte.

Toxoplasmose wordt veroorzaakt door een eencellig diertje, Toxocariose door een spoelworm en Kattenkrabziekte door de bacterie Bartonella henselae.

Welk van deze drie ziekten kan of welke kunnen behandeld worden met antibiotica, als ze van de kat op de mens zijn overgegaan?

Een nieuwe astmatherapie.

Twee Canadese artsen ontwikkelden een nieuwe behandelmethode. Bij deze nieuwe techniek, 'bronchiale thermoplastiek' genaamd, brengen artsen een klein flexibel slangetje via de neus of de mond in de luchtwegen van de patiënt. Een sonde aan het eind van dit slangetje warmt de luchtwegen tien seconden plaatselijk op tot 65°C. Door deze hoge temperatuur worden spiercellen in bronchiën weggebrand, waardoor deze minder heftig kunnen reageren. Door een lichte verdoving voelt de patiënt niets van de behandeling.
Volgens de onderzoekers speelt bij astmatherapie het placebo-effect een grote rol. Als iemand alleen maar het idee heeft dat hij behandeld wordt, lijkt dat ook al te helpen tegen de klachten. Om te bewijzen dat het wegbranden van de spiercellen helpt tegen astma werd ook bij een andere groep astmapatiënten een behandeling uitgevoerd (controlegroep).

Aan welke voorwaarde dienen de astmapatiënten die tot de controlegroep behoren te voldoen?
- Hoe dienen deze astmapatiënten behandeld te worden?

Helicobacter.

Een infectie met Helicobacter pylori, de veroorzaker van een maagzweer, wordt tegenwoordig behandeld met antibiotica.
Bij 8% van de patiënten die waren behandeld met antibiotica, keerde de maagzweer binnen het jaar terug.
Bij hen bleek het gebruikte antibioticum geen resultaat meer te hebben.

Noem een mogelijke oorzaak voor het feit dat een tweede behandeling met het antibioticum geen resultaat had.