Oefentoets Biologie: Biologie algemeen | HAVO 4/HAVO 5 | variant 2

Organisatie.

Delen van een organisme zijn onder andere een cel, een orgaan, een organel en een weefsel.

Welk van deze delen is het grootst?
En welk is het kleinst?

afbeelding

Organisatie.

In een organisme komen onder andere cellen, organellen, organen, organenstelsels en weefsels voor.

Wat is de juiste volgorde van deze delen, van groot naar klein?

Organisatie.

In een organisme komen onder andere cellen, organellen, organen en weefsels voor.

Wat is de juiste volgorde van deze delen, van groot naar klein?

Drinkwatercontrole.

Het drinkwater in Nederland wordt zorgvuldig gecontroleerd op de aanwezigheid van bacteriën. Volgens de wet mag 1 ml drinkwater niet meer dan 100 bacteriën bevatten. Een onderzoek naar het gehalte aan bacteriën in het drinkwater vindt als volgt plaats. Een bepaalde hoeveelheid drinkwater wordt zodanig verdund met gesteriliseerd water dat drie verschillende verdunningen worden verkregen: 1 op 10, 1 op 100 en 1 op 1000. Van het onverdunde drinkwatermonster wordt op vijf petrischalen met gesteriliseerde voedingsbodems steeds 0,1 ml gebracht. Datzelfde gebeurt met elke verdunning, zodat in totaal 20 petrischalen worden gebruikt. Na een aantal dagen wordt het aantal bacteriekolonies geteld dat op elke petrischaal is verschenen. Enkele leerlingen hebben een dergelijk onderzoek uitgevoerd. Hun resultaten zijn weergegeven in de tabel hieronder.
afbeelding

Geef de reden waarom voor het verdunnen gesteriliseerd water moet worden gebruikt.

1/4 Onderzoek bij eidereenden.

De tekst hieronder geeft een beschrijving van een bepaald biologisch onderzoek.

Swennen deed onderzoek naar de manier waarop eidereenden hun eieren tegen predatoren beschermen. Swennen merkt op dat de meeste soorten eenden hun nest vrij van uitwerpselen houden, maar dat de eidereend hierop een uitzondering vormt: vooral bij verontrusting bevuilen eisers nogal eens hun eigen nest. Dit feit, gevoegd bij het gegeven dat roofdieren als steenmarter, bunzing en vos (die op zijn tijd graag vogeleieren eet) een scherpe neus hebben, roept de vraag op hoe eidereenden het zich kunnen veroorloven de plaats van hun nesten zo duidelijk voor de predator te markeren. Swennen heeft echter een vermoeden in welke richting de oplossing gezocht moet worden: misschien hebben de uitwerpselen wel een afstotende werking. Swennen weet nu dat hij gegevens moet verzamelen, die antwoord op deze vraag geven. Hij besluit in gevangenschap levende ratten en fretten (albino-bunzings) voedsel te verstrekken dat besmeurd is met de uitwerpselen van broedende eidereenden. Dit besmeurde voedsel wordt geweigerd. Pas na een dag wordt ervan gegeten. Hij doet dezelfde proef met uitwerpselen van niet-broedende eidereenden. Ditmaal laten de ratten en fretten zich niet weerhouden maar eten het voedsel direct op. Swennen vindt hierin een bevestiging van zijn vermoeden.

naar. H.P. Callagher, Gids voor vogelonderzoek, deel 1

Noem een vraagstelling uit het onderzoek van Swennen.

2/4 Onderzoek bij eidereenden.

In het onderzoek van Swennen is sprake van een controle- of blancoproef.

Welke is de controle- of blancoproef in dit onderzoek?

3/4 Onderzoek bij eidereenden.

Noem een resultaat of waarneming in het onderzoek van Swennen.

4/4 Onderzoek bij eidereenden.

Welke conclusie kun je uit het onderzoek van Swennen trekken?

1/4 Geschiedenis van de biologie.

In 1628 publiceerde William Harvey het boek 'De motu cordis'. Hij beschreef hierin het bestaan van een (dubbele) bloedsomloop. Vóór die tijd dacht men dat het bloed in het lichaam heen en weer golfde. In alle bloedvaten die verbonden zijn met de rechter harthelft zou het bloed naar het hart toe stromen. Deze bloedvaten noemde men aders. In alle bloedvaten die verbonden zijn met de linker harthelft zou het bloed van het hart af stromen. Deze bloedvaten noemde men slagaders.

Noem twee met het hart verbonden bloedvaten die bij de beschrijving van Harvey een andere naam dan ze nu hebben, kregen.

2/4 Geschiedenis van de biologie.
Zie figuur C 348 van de bijlage.

Fabricius had al in 1603 de kleppen in de aders ontdekt. In de afbeelding staan drie tekeningen uit 'De motu cordis', behorende bij een experiment waarmee die aderkleppen konden worden aangetoond.

Hieronder staat een beschrijving van dit experiment. In de tekst zijn twee woorden weggelaten.

"Een opgezwollen armader wordt met een vinger dicht gedrukt. Vervolgens wordt die ader in de richting van de 1 leeg gedrukt. Als vervolgens de vinger aan de 2 kant de ader loslaat, zal die ader zich niet opnieuw met bloed vullen, doordat de kleppen in de ader dit verhinderen."

Welke woorden, hand of schouder, moeten op plaatsen 1 en 2 worden ingevuld?

3/4 Geschiedenis van de biologie.

Volgens de theorie van Galenus (130-200 na Christus) verplaatst het bloed zich door kleine onzichtbare openingen van de rechter- naar de linker harthelft. Tegenwoordig is bekend dat er verschillen zijn in de samenstelling tussen het bloed in de rechter- en linker harthelft.

Noem twee verschillen in de samenstelling tussen het bloed in de rechter- en linker harthelft die met de theorie van Galenus niet verklaard kunnen worden.

4/4 Geschiedenis van de biologie.

In de achttiende eeuw werd verbranding vaak verklaard met de "flogistontheorie". Volgens deze theorie wordt bij verbranding vanuit de brandstof een bestanddeel, flogiston, afgegeven aan de lucht. Als de lucht verzadigd is met flogiston, stopt de verbranding.
In 1772 beschreef Joseph Priestley het volgende experiment:
"Laat een kaars branden in een glazen pot, totdat de kaars dooft. Laat nu in deze pot een groene plant enkele dagen in het licht staan. Hierna is in de pot opnieuw verbranding mogelijk."

Leg uit hoe Priestley de flogistontheorie gebruikte om te verklaren dat in dit experiment na enkele dagen weer verbranding mogelijk was.
Leg daarna uit hoe men tegenwoordig het doven van de kaars en het daarna weer gaan branden, zou verklaren.

1/4 Maagzweren.

Tientallen jaren ging de medische wetenschap ervan uit dat maagzweren werden veroorzaakt door stress. Maar toen keek Bill Marshall, een jonge Australische ziekenhuisarts, onder de microscoop naar een door maagzweren aangetast stukje maagweefsel. Hij zag dat dit vol zat met bacteriën die tot de soort Helicobacter pylori bleken te behoren. Hij vond deze bacteriën vaker bij maagzweren, dus begon hij te vermoeden dat zij de oorzaak waren van de zweren. Toen hij dit vermoeden uitte, kreeg hij van zijn professoren te horen: "Absoluut niet. Onmogelijk. We weten dat maagzweren veroorzaakt worden door stress. Stress veroorzaakt overmatige productie van maagsap. Wat je ziet is niets anders dan een infectie van een zweer die er al zat."
Marshall deed eerst epidemiologisch onderzoek. Hierbij wordt gekeken of er tussen patiënten die lijden aan een bepaalde ziekte, zoals maagzweren, bepaalde overeenkomsten in lichamelijke toestand of gedrag bestaan. Marshall vond een sterk verband tussen het vóórkomen van Helicobacter pylori bij patiënten en het vóórkomen van maagzweren. Maar zijn collega's waren niet overtuigd. Uit pure vertwijfeling slikte hij een bacteriecultuur en toonde een paar weken later aan dat zijn maag-darmkanaal vol zweren zat. Vervolgens toonde hij met een officiële klinische proef aan dat maagzweerpatiënten die behandeld werden met een combinatie van antibiotica en twee andere stoffen sneller herstelden dan patiënten die de klassieke behandeling met maagzuurremmers kregen.

Bewerkt naar een fragment uit "Het bizarre brein" van Vilayanur Ramacharid en Sandra Blakeslee, 15-16

Wat is de onderzoeksvraag die Marshall zich stelde?

2/4 Maagzweren.

In maagsap komen zoutzuur (HCl) en peptase (pepsine) voor. De binnenkant van de maag is bedekt met een laag slijm. Dit slijm bevat o.a. eiwitten.

Leg uit dat een beschadiging van de maagwand niet bij een normale productie van maagsap maar wel bij een overmatige productie van maagsap optreedt.

3/4 Maagzweren.

Marshall trok de conclusie dat Helicobacter pylori de oorzaak is van maagzweren. Zijn professoren trokken de conclusie dat Helicobacter pylori een voorbeeld is van een bacteriële infectie van al bestaande maagzweren.

Geeft de uitkomst van het epidemiologisch onderzoek uitsluitsel over wie er gelijk heeft?

4/4 Maagzweren.

Marshall heeft op meerdere manieren geprobeerd aan te tonen dat Helicobacter pylori maagzweren veroorzaakt. Een van zijn methoden was om zelf een bacteriecultuur te slikken.

Geef twee argumenten waarom dit geen natuurwetenschappelijke methode mag worden genoemd.

1/4 Geneesmiddelen testen.
Zie figuur E 28 van de bijlage.

In de afbeelding is schematisch weergegeven op welke manier de werkzaamheid van een geneesmiddel voor een bepaalde ziekte getest wordt. Het antwoord op de kernvraag bij punt drie zou afgeleid kunnen worden uit de twee grafieken onderaan. De tekenaar heeft de assen van de grafieken echter niet benoemd.

Stel dat het middel tegen hoofdpijnaanvallen werkt.

Wat moet er dan op de X-as van beide grafieken staan?
En wat moet er op de Y-as van beide grafieken staan?

afbeelding

2/4 Geneesmiddelen testen.

Om een verantwoorde conclusie te kunnen trekken over de werking van het geneesmiddel, moet het aantal proefpersonen in beide groepen groot zijn.

Geef twee andere criteria waaraan de beide groepen proefpersonen moeten voldoen.