Deze oefentoets bevat 13 vragen en is te gebruiken in een toetsplatform dat QTI 3.0 ondersteunt. De opgaven zijn gemaakt door een vakdocent Biologie van de NVON. Ideaal om leerlingen gericht te laten oefenen en hun kennis te toetsen.
13
Biologie
VO Kerndoel 31: Processen in de natuur
HAVO 4, HAVO 5
NVON
cc-by-sa-40
Fossielen.
Zie figuur B 1226 van de bijlage.
Hieronder staan drie beweringen over fossielen:
1. Bedekking van een organisme door een sediment bevordert de fossilisatie ervan.
2. Wormen fossiliseren in het algemeen beter dan weekdieren.
3. Een pootafdruk van een dinosauriër in zandsteen is een fossiel.
Welke van deze beweringen is (zijn) juist?
afbeelding
Gidsfossielen.
Uit een reconstructie van gidsfossiel P en gidsfossiel Q blijkt dat organisme P veel eenvoudiger gebouwd is dan organisme Q.
Is het waarschijnlijk dat P en Q in dezelfde aardlaag voorkomen?
Zo nee, welke aardlaag is dan naar verwachting het oudst?
1/4 Harige fossielen.
Tekst:
De onderzoekers Jim Meng en André Wyss hebben in Binnen-Mongolië (China) fossiele uitwerpselen van 60 miljoen jaar oud ontdekt. Deze fossielen zijn bewaard gebleven in rode klei. Ze bestaan uit honderden stukjes dierenmest en braakballen. De afdrukken van haren in de braakballen zijn bijzonder goed waar te nemen. De onderzoekers troffen haren en resten aan van vier verschillende soorten zoogdieren, waaronder knaagdieren. Volgens de onderzoekers is deze vondst het bewijs dat knaagdieren in die tijd behaard waren. Zij denken dat zoogdieren al veel eerder, namelijk 210 miljoen jaar geleden, voor het eerst een vacht hadden. Gedurende een tamelijk lange tijd hebben knaagdieren en andere kleine zoogdieren tegelijk met dinosauriërs geleefd.
In de fossiele resten komen braakballen voor. Braakballen zijn uitgebraakte onverteerbare resten van voedsel. Twee leerlingen doen een bewering over de fossiele braakballen:
Leerling 1 zegt: "60 miljoen jaar geleden kwamen bij de dieren die de braakballen hebben geproduceerd, geen peristaltische bewegingen voor".
Leerling 2 zegt: "60 miljoen jaar geleden kwam bij de dieren die de braakballen hebben geproduceerd, wel chemische omzetting van het voedsel voor".
Welke van deze leerlingen doet of welke doen een juiste bewering?
-
2/4 Harige fossielen.
De onderzoekers denken dat zoogdieren 210 miljoen jaar geleden voor het eerst een vacht hadden.
Is deze gedachte van de onderzoekers een conclusie, een feit, een hypothese of een voorspelling?
3/4 Harige fossielen.
Dinosauriërs behoren tot de reptielen. Ongeveer 65 miljoen jaar geleden zijn de dinosauriërs in een relatief korte tijd uitgestorven. Een verklaring voor dit uitsterven wordt onder meer gezocht in de gevolgen van de inslag van een meteoriet met als gevolg verduistering van de zon door grote hoeveelheden stof en as.
Leg uit welk mogelijk verband er tussen zo'n verduistering en het uitsterven van de dinosauriërs kan zijn.
4/4 Harige fossielen.
Darwin gebruikte bij het opstellen van zijn evolutietheorie het begrip 'survival of the fittest'. Deze uitdrukking wordt meestal vertaald met 'het overleven van de sterksten'.
Welke van de onderstaande individuen worden in deze uitdrukking bedoeld met 'de sterksten'?
1/4 Een bij met een rugzak.
Zie figuur A 1040 van de bijlage.
afbeelding
In de Dominicaanse Republiek heeft een bioloog een stuk barnsteen (versteende hars) van 15 tot 20 miljoen jaar oud gevonden met daarin een angelloze bij met een pakketje stuifmeelkorrels van een orchidee op haar rug (zie de afbeelding).
Uitgaande van dit stukje barnsteen heeft de onderzoeker geprobeerd om de ouderdom van de plantenfamilie van de Orchideeën opnieuw vast te stellen.
Orchideeën behoren tot een van de soortenrijkste plantenfamilies met een verspreiding over de hele wereld. Over de evolutie ervan is weinig bekend, omdat fossielen van orchideeën ontbreken. De angelloze bij uit het stukje barnsteen werd gedetermineerd als Problebeia dominicana, een uitgestorven soort. De bioloog determineerde de stuifmeelkorrels. Uit dit onderzoek bleek dat deze toebehoorden aan de orchidee Meliorchis caribea. Omdat de bij de stuifmeelkorrels op haar rug droeg veronderstellen de onderzoekers dat de bouw van de bloem van Meliorchis caribea verschilde van de bloem van ‘moderne' verwante orchideeën. Deze ‘moderne' bloemen zijn zo gebouwd, dat hun stuifmeelpakketjes geplakt worden op de monddelen van de bijen.
Zie volgende scherm
-
2/4 Een bij met een rugzak.
Zie figuur A 1040 van de bijlage.
Bijen zijn uit op het vinden van nectar. De bouw van de bloemen van de orchidee is in de loop van de evolutie veranderd. Hierdoor komen stuifmeelpakketjes op het lichaam van de bij terecht, als deze de bloem bezoekt.
Hoe is de bouw van de bloem in de loop van de tijd geëvolueerd?
-
afbeelding
3/4 Een bij met een rugzak.
Zie figuur B 4682 van de bijlage.
Problebeia dominicana is niet het oudste bijenfossiel. Dat is een in barnsteen geconserveerd exemplaar van de uitgestorven soort Mellitosphex burmensis, van 100 miljoen jaar oud. Deze heeft kenmerken van de huidige honingbij, Apis mellifera, zoals vertakte haren op heel het lijf, maar lijkt wat lichaamsvorm betreft sterk op de hedendaagse wesp, Vespula germanica.
Op grond van deze gegevens wordt in de afbeelding een mogelijke afstamming getekend. De vier cijfers corresponderen met de vier genoemde diersoorten.
Breng achter de cijfers 1 tot en met 4 de juiste namen van de vier insectensoorten.
afbeelding
4/4 Een bij met een rugzak.
In de geologische kalender staat het oudste fossiel van een bij dicht bij de evolutie van een andere groep organismen.
Welke van de volgende groepen organismen is ongeveer in dezelfde geologische periode ontstaan als de oudste bij?
Fossielen.
Welk argument voor evolutie wordt het meest direct geleverd door fossielen?
Een fossiel.
Zie figuur B 5678 van de bijlage.
Hieronder zie je een aantal beweringen over het ontstaan van een fossiel uit delen van een organisme.
Welk van deze beweringen is of welke zijn juist?
afbeelding
Compleet fossiel.
Zie figuur B 5678 van de bijlage.
Hiernaast zie je een compleet fossiel, een veenlijk van de Tollundman uit Denemarken. Het lijk is in het zure veen geconserveerd.
Geef twee andere voorbeelden van complete fossielen en de manier waarop de betreffende organismen in hun geheel geconserveerd zijn.
afbeelding