Oefentoets Biologie: Gedrag - Algemeen | VWO 3/VWO 4/VWO 5 - variant 5

2/2 In de nesten zitten.

De resultaten van het onderzoek zijn opgenomen in de tabel hieronder
afbeelding

De onderzoeker berekende op grond van deze gegevens de ouderlijke efficiëntie. De ouderlijke efficiëntie is het aantal uitgevlogen jongen gedeeld door het volume voedsel dat per dag naar het nest wordt gebracht, maal 100.

Leg uit met behulp van berekeningen van de ouderlijke efficiëntie welke situatie - die van nesttype 1, 2 of 3 - voor koereigers het meeste voordeel biedt in verband met de energie-investering.
Neem aan dat bij alle nesten evenveel voedsel op dezelfde afstand van de nesten beschikbaar is.

1/6 Spreeuwen.
Zie figuur B 2226 van de bijlage.
afbeelding
Op het eiland Schiermonnikoog is onderzoek gedaan naar het foerageergedrag (= voedselzoekgedrag) van spreeuwen tijdens het broedseizoen. De ligging van de nestkasten waarin het onderzoek is uitgevoerd, is weergegeven in de afbeelding.
De spreeuwen voeren hun jongen voornamelijk met twee prooisoorten: emelten (= larven van langpootmug) en bruine rupsen. De emelten leven vooral in de weilanden van de polder en worden dichtbij de spreeuwennesten gevonden. De rupsen leven op de kwelder die verder van de nestkasten is verwijderd. Rupsen zijn moeilijker te vinden dan emelten. Jonge spreeuwen die uitsluitend met emelten worden gevoerd, krijgen diarree. Onderzoekers verzamelden gegevens over het verband tussen de hoeveelheid emelten die spreeuwenouders naar hun jongen brengen en het aantal jongen in het nest. De energie-inhoud van emelten is ongeveer gelijk aan die van bruine rupsen. De gegevens van negen nestkasten zijn opgenomen in de tabel hieronder.

afbeelding

Zie volgende scherm

2/6 Spreeuwen.
Zie figuur C 148 van de bijlage.

afbeelding

Bereken de energie-aanvoer per jong per dag in relatie tot het aantal jongen per nestkast.
Geef de resultaten weer in een staafdiagram. Gebruik daarvoor het assenstelsel op het millimeterpapier van de figuur C 148 van de bijlage. Kies daarbij een geschikte schaalverdeling.

3/6 Spreeuwen.

Het percentage emelten in het voedselaanbod neemt toe naarmate het aantal jongen per nestkast toeneemt.

Geef hiervoor een verklaring.

4/6 Spreeuwen.
Zie figuur C 145 van de bijlage.

Een onderzoekster maakt een diagram waarin de relatieve tijdsbesteding van een ouderspreeuw is weergegeven bij verschillende aantallen jongen per nestkast (= legselgrootte). Zij onderscheidt als activiteiten: foerageren in de kwelder, foerageren in de polder, poetsen/baden, vliegen. Al deze activiteiten vinden bij daglicht plaats. In de afbeelding zijn drie diagrammen weergegeven.

Welk van deze diagrammen geeft de relatieve tijdsbesteding van een ouderspreeuw bij toenemende legselgrootte juist weer?

5/6 Spreeuwen.

Een jong uit een legsel met zeven jongen heeft meer kans om vóór het uitvliegen te overlijden dan een jong uit een legsel met drie jongen.

Geef hiervoor twee oorzaken op basis van bovenstaande gegevens.

6/6 Spreeuwen.
Zie figuur B 2227 van de bijlage.

In de afbeelding zijn de resultaten van een experiment over de voedselkeuze van spreeuwen weergegeven. Er werden twee voertafels op gelijke afstand van de nestkasten gebruikt: op de ene voertafel werden steeds alleen emelten aangeboden in dezelfde hoge dichtheid, op de andere voertafel werden alleen rupsen aangeboden in wisselende dichtheid.
Verwacht werd dat er een lineair verband zou bestaan tussen de aantallen aangeboden prooidieren en de keuze van de spreeuwen voor emelten of rupsen. De uitkomst van het experiment stemde echter niet overeen met de verwachte resultaten (zie de afbeelding).

Vergelijk de verschillen tussen de verwachte en de gevonden resultaten. Trek daaruit een conclusie over de keuze van de soort prooidieren.
En trek een conclusie uit de vergelijking van de verhouding tussen de aantallen aangeboden en de aantallen opgepikte prooidieren.

1/2 Zeevogels.
Zie figuur B 1295 van de bijlage.

Twee soorten vogels zijn de Alk en de Zeekoet. Beide soorten nestelen op rotswanden aan zee. Alken nestelen apart in holten in de rots of in kleine grotten. Zeekoeten maken met grote aantallen tegelijk hun nesten op richels. Beide soorten zijn viseters en zolang de jongen in het nest verblijven, voeren de ouders de jongen met vis.

Tekening 1 in de afbeelding toont een alk met jong bij het voeren. De ouder staat met een aantal vissen in de snavel en het jong pikt de vissen er één voor één uit.
Tekening 2 in de afbeelding toont een zeekoet met jong bij het voeren. De ouder buigt zich over het jong en laat een vis met de staart naar voren uit zijn snavel glijden. Het jong pakt de vis, draait hem om en slikt hem, de kop eerst, naar binnen. Deze manier van voeren is waarschijnlijk een aanpassing aan het nestelen op overvolle rotsranden.

Onderzoekers legden eieren van een alk in het nest van een zeekoet. Na enige tijd bleken de jonge alken die uit deze eieren kwamen, te zijn gestorven door ondervoeding, hoewel de zeekoeten ze wel probeerden te voeren.

Leg dit onderzoeksresultaat uit op grond van de bovenstaande informatie over de gedragspatronen van alken en zeekoeten.

2/2 Zeevogels.

Variant:
Wat kan als controleproef of blancoproef zijn bestudeerd?

1/2 Eivlekken.
Zie figuur B 3897 van de bijlage.

Bij bepaalde vissoorten, zoals de zebracichlide Pseudotropheus zebra, ontwikkelen de eieren zich in de bek van het vrouwtje. Tijdens de paringsdans neemt het vrouwtje de door haar geproduceerde eieren in haar bek.
Vervolgens spreidt het mannetje zijn anale vin en produceert sperma. Op zijn anale vin bevindt zich een aantal opvallende geeloranje vlekken die een sterke gelijkenis vertonen met de eieren. Dit is te zien in de afbeelding. Het vrouwtje hapt naar de 'eivlekken' op de vin waarbij een deel van het geproduceerde sperma wordt opgehapt. Door dit gedrag is de kans op bevruchting van de eieren groot.
Sommige biologen menen dat deze eivlekken in de loop van de evolutie ontstaan zijn uit kleine parelvormige vlekjes die bij veel soorten cichliden voorkomen.

Leg uit op welke wijze cichlidesoorten met eivlekken volgens deze biologen zijn ontstaan.

2/2 Eivlekken.

Andere onderzoekers trekken deze veronderstelde functie van de eivlekken in twijfel. Zij staan sceptisch tegenover de gesuggereerde evolutionaire ontwikkeling vanwege het ontbreken van een precieze overeenkomst in kleur, vorm en afmeting van eieren en eivlekken. Deze tegenstanders zijn van mening dat de vlekken op de anale vin vooral een herkenningsfunctie hebben: het soortspecifieke vlekkenpatroon stelt
volgens hen een vrouwtje in staat een partner van de eigen soort te herkennen.
Verschillende onderzoeken naar de betekenis van de eivlekken hebben onder meer de volgende resultaten opgeleverd:

1. soorten waarvan de eivlekken duidelijk groter en opvallender zijn dan de eieren, baltsen merendeels in dieper water waar het zicht geringer is;
2. bij soorten met eivlekken die weinig gelijkenis vertonen met de eieren, hapt het vrouwtje tijdens de balts in dezelfde mate naar de anale vin als bij soorten met goed gelijkende eivlekken;
3. het verwijderen van de eivlekken van de anale vin heeft geen invloed op de mate waarin het vrouwtje tijdens de balts naar de anale vin hapt.

Welk van de genoemde onderzoeksresultaten ondersteunt of welke ondersteunen de mening dat de vlekken op de anale vin vooral een soortspecifieke herkenningsfunctie hebben?

1/3 Kantelende kievit.
Zie figuur B 3928 van de bijlage.

Een onderzoek in Noorwegen toonde aan dat het gedrag van een kievitmannetje informatie geeft over zijn voortplantingssucces.
Boven de groene weiden voert het kievitmannetje spectaculaire vluchten uit. Verschillende vliegbewegingen zijn te onderscheiden in deze baltsvlucht, onder andere duiken en kantelen. Bij het duiken vliegt de kievit snel naar beneden, bij het kantelen werpt het kievitmannetje zich in de vlucht van de ene op de andere zijde, waardoor afwisselend zijn witte onderkant dan wel zwarte bovenkant zichtbaar is voor de toeschouwer.
Kievitvrouwtjes zijn overwegend monogaam en leggen gemiddeld vier eieren per nest. De rol van het kievitmannetje bij de broedzorg is voornamelijk beperkt tot het najagen en aanvallen van potentiële predatoren zoals kraaien en eksters.
Met het uitvoeren van de baltsvlucht geeft een kievitmannetje voor andere kievitmannetjes en voor kievitvrouwtjes een verschillende boodschap af.

Welke signaalfunctie heeft de baltsvlucht voor de andere kievitmannetjes?
Welke signaalfunctie heeft de baltsvlucht voor de kievitvrouwtjes?

2/3 Kantelende kievit.

Vrouwtjes kieviten kiezen voor mannetjes die de baltsvlucht goed uitvoeren.

Leg uit wat het voordeel hiervan is voor de fitness van de soort.

3/3 Kantelende kievit.

Mannelijke kieviten hebben naar verhouding bredere vleugels dan de vrouwtjes.

Leg uit dat door de partnerkeuze van het vrouwtje deze seksuele dimorfie versterkt kan zijn.

1/3 Padden.
Zie figuur B 3891 van de bijlage.

Tekst:
Bij veel soorten padden bestaat een nauw verband tussen de hoogte van de kwaaktoon van een mannetje en zijn lichaamsgrootte: hoe groter een mannetje, hoe langer zijn stembanden en daardoor hoe lager de kwaaktoon. Aan de hand van de kwaaktoon kunnen mannetjes de grootte en dus ook de vechtcapaciteit van een rivaal inschatten.
De biologen Davies en Halliday onderzochten dit verband bij mannetjes van de paddensoort Bufo bufo. In een serie experimenten plaatsten ze telkens een middelgrote pad (de aanvaller) in een aquarium waarin zich reeds een parend paddenpaar bevond. Bij de paring bevindt de mannetjespad zich op de rug van het vrouwtje en klampt zich aan haar vast. Het mannetje van dit paar (de verdediger) was óf klein òf groot en was tot zwijgen gedwongen door een rubberen band tussen zijn kaken.
Telkens wanneer de aanvaller het paar aanraakte werd via een luidspreker een kwaaktoon voortgebracht die òf van een klein òf van een groot mannetje afkomstig was. De frequentie van het aantal aanrakingen (aanvallen) werd genoteerd.

bewerkt naar: Maaijke Visser, Aanvallen of terugtrekken, Natuur en Techniek, januari 1986, 2-17

Het resultaat van het in de tekst beschreven experiment is in de afbeelding weergegeven.

Welke uitwendige factor is of welke uitwendige factoren zijn volgens de resultaten van het onderzoek bij de soort Bufo bufo van invloed op het overgaan tot de aanval?

2/3 Padden.

Of er daadwerkelijk wordt aangevallen door een mannetjespad, hangt af van motiverende inwendige factoren en uitwendige factoren.

Welke inwendige factor speelt hierbij een belangrijke rol?

3/3 Padden.

Een leerling stelt de volgende hypothese op:

"Bij de paddensoort Bufo bufo is de grootte van het vrouwtje een factor die het aanvalsgedrag van een mannetje (de aanvaller) op een rivaal (de verdediger) beïnvloedt."

Beschrijf het experiment dat de leerling kan uitvoeren om deze hypothese te toetsen.

1/3 Stekelbaarsjes.
Zie figuur A 520 van de bijlage.

Abiotische factoren hebben invloed op de voortplanting van stekelbaarsjes: onder andere op het geslachtsrijp worden en op de aanvang van het voortplantingsgedrag. Onderzoeksresultaten waaruit deze invloed is af te leiden, zijn weergegeven in het schema in de afbeelding.
Stekelbaarsjes werden gevangen gedurende de maanden september tot en met maart. De vangstmaand is in de afbeelding op de horizontale as aangegeven. De gevangen stekelbaarsjes werden in aquaria gehouden bij verschillende belichtingsperioden en overigens gelijke omstandigheden. Op de linker verticale as in de afbeelding staat uitgezet aan hoeveel uur licht per 24 uur de stekelbaarsjes werden blootgesteld. Vervolgens werd bepaald welk percentage van de stekelbaarsjes binnen 65 dagen na het vangen in voortplantingsconditie kwam. Dit is in de staafdiagrammen weergegeven.

Hoeveel uur licht per 24 uur is volgens de afbeelding minimaal nodig om 100% van de stekelbaarsjes geslachtsrijp te laten worden, ongeacht de periode van het jaar waarin ze zijn gevangen?

[invulveld] uur

2/3 Stekelbaarsjes.

Volgens de afbeelding is onderzoek gedaan naar het geslachtsrijp worden bij 12 uur licht per 24 uur van stekelbaarsjes die werden gevangen in de maanden september, oktober, november, januari en februari.
Leerlingen vragen zich af of zij op grond van bovenstaande gegevens kunnen beredeneren hoe groot het percentage stekelbaarsjes is dat begin november, begin januari, begin maart en eind maart bij 12-uurs belichting geslachtsrijp zal worden. Zij leggen deze vraag aan jou voor.

Kun je bij een of meer van deze perioden het percentage stekelbaarsjes dat geslachtsrijp wordt, noemen?
Zo ja, noem dat percentage en leg uit waarom je dat percentage noemt. Als je geen exact percentage noemt, maak dan een schatting van het percentage stekelbaarsjes dat in de periode geslachtsrijp kan worden en leg uit hoe je aan deze schatting komt.

3/3 Stekelbaarsjes.
Zie figuur A 521 van de bijlage.

In de afbeelding is in zes tekeningen schematisch een deel van het voortplantingsgedrag van stekelbaarsjes weergegeven. Afgebeeld zijn tiendoornige stekelbaarsjes. Je mag aannemen dat het voortplantingsgedrag van tiendoornige stekelbaarsjes op overeenkomstige wijze verloopt als dat van driedoornige stekelbaarsjes.
Aangezien de afbeelding niet het volledige voortplantingsgedrag weergeeft, wordt aan vier leerlingen gevraagd een omschrijving te geven van het gedrag dat volgt op het in de figuur afgebeelde gedrag.

Leerling 1 zegt: Vervolgens verjaagt het vrouwtje het mannetje; daarna gaat ze de eieren en het nest verzorgen.
Leerling 2 zegt: Vervolgens bevrucht het mannetje de eieren; daarna verjaagt het vrouwtje het mannetje en blijft het nest verzorgen.
Leerling 3 zegt: Vervolgens bevrucht het mannetje de eieren; daarna verjaagt het mannetje het vrouwtje en blijft het nest verzorgen.
Leerling 4 zegt: Vervolgens verzorgen het vrouwtje en het mannetje samen het nest.

Welke van deze leerlingen geeft de juiste omschrijving?