Oefentoets Biologie: Gedrag - Algemeen | HAVO 3/HAVO 4/HAVO 5 - variant 5

2/2 Kriekende krekels.

De lokroep is een signaal en wekt een bepaald gedrag op bij de vrouwtjeskrekel.

Geef de biologische term voor dit signaal.

2/6 Roerdompen.

Een roerdomp reageert niet altijd even heftig op het kartonnen model.

Geef hiervoor de verklaring.

3/6 Roerdompen.

De oogpikbeweging van een roerdomp kan erfelijk vastgelegd zijn. Ook is het mogelijk dat dat gedrag wordt aangeleerd.

Beschrijf de opzet van een experiment waarmee je kunt vaststellen of het naar de ogen pikken bij de roerdomp erfelijk vastgelegd is en niet is aangeleerd. Je mag bij je proefopzet ervan uitgaan dat de roerdomp geen zeldzame vogel is en dat je de beschikking hebt over een aantal broedende roerdompen.

Geef aan welke uitkomst van het experiment tot de conclusie kan leiden dat het gedrag erfelijk is vastgelegd.

4/6 Roerdompen.

De roerdomp heeft als leefgebied het vochtige rietland. Het aannemen van de paalhouding is van belang voor de vergroting van de overlevingskans van de roerdomp.

Leg dit uit.

5/6 Roerdompen.

Langs de waterkant is deze vogel op zoek naar vis. Een volwassen roerdomp heeft eigenlijk geen natuurlijke vijand. Het mannetje laat in de paartijd een ver dragend, resonerend 'boehoem' horen, dat sommige mensen aan het brullen van een stier doet denken. Mannetjes en vrouwtjes zien er hetzelfde uit: ze hebben een bruinzwart gestreept verenkleed.

Leg uit dat het in verband met zijn leefomgeving functioneel is dat het mannetje bij de balts een geluidssignaal gebruikt.

6/6 Roerdompen.

Dat roerdompen steeds zeldzamer worden komt onder andere door het voortdurend maaien van rietlanden.
Dat maaien gebeurt hoofdzakelijk in de winter, als er ijs ligt omdat de maaiers dan makkelijker bij het riet kunnen komen.

Leg uit hoe juist de combinatie van deze twee factoren, maaien als er ijs ligt, de sterfte onder de roerdomp in de winter versterkt.

1/2 Thomsongazellen op de vlucht.
Zie figuur B 2402 van de bijlage.

Op de grote vlakten in Afrika leven onder andere Thomsongazellen (zie de afbeelding). Deze gazellen zijn prooi voor allerlei vleeseters: leeuwen, cheeta's, jakhalzen, hyena's en wilde honden. Wanneer de gazellen één van deze roofdieren zien, slaan ze op de vlucht. Het is gebleken dat de afstand daarbij een belangrijke rol speelt: zo vluchten gazellen al wanneer ze een troep wilde honden zien op 800 m, maar jakhalzen kunnen tot op enkele meters naderen voordat de gazellen op de vlucht slaan. Blijkbaar zijn de gazellen in staat om in te schatten wat het risico is om ten prooi te vallen aan het betreffende roofdier.
Thomsongazellen van verschillende populaties op de Afrikaanse vlakten vertonen tegenover de genoemde roofdieren hetzelfde gedrag.
Twee mogelijke verklaringen voor het vertoonde vluchtgedrag zijn:

1. Het vluchtgedrag van Thomsongazellen wordt bepaald door erfelijke informatie.
2. Het vluchtgedrag berust op een leerproces.

Op grond van de hier gegeven informatie kan niet met zekerheid worden bepaald welke van deze verklaringen de juiste is. Misschien spelen zowel erfelijke informatie als een leerproces een rol.

Geef met behulp van de informatie in de tekst een argument voor verklaring 1 en geef aan welk leerproces bij verklaring 2 in de meeste gevallen een rol zal spelen.

2/2 Thomsongazellen op de vlucht.

Is de hoeveelheid energie die een Thomsongazelle uit één kilo van zijn voedsel kan halen groter dan, even groot als of kleiner dan de hoeveelheid energie die een leeuw uit één kilo van zijn voedsel kan halen?

1/4 Koekoek.
Zie figuur B 4339 van de bijlage.

Koekoeken leggen hun eieren in de nesten van andere vogels en laten de verzorging van de jongen aan deze pleegouders over. Een koekoeksvrouwtje legt in een groot aantal nesten een ei. De vogels van wie deze nesten zijn, zijn meestal van dezelfde soort als die waardoor het koekoeksvrouwtje zelf is grootgebracht. De pas uitgekomen koekoek duwt alle andere jonge vogels en eieren uit het nest.
Jonge koekoeken hebben een fel rood gekleurde binnenkant van de snavel. Door deze grote snavel steeds open te sperren wordt het verzorgingsgedrag van de pleegouders sterker geprikkeld dan door de snavel van de eigen jongen (zie de afbeelding).
Als de koekoek met veel moeite is grootgebracht, trekt deze weg naar het overwinteringsgebied. Volwassen soortgenoten zijn al eerder vertrokken.
Het zien van de binnenkant van de snavel van het koekoeksjong kan zowel een sleutelprikkel worden genoemd als een supranormale prikkel.

Geef aan waarom het zien van de binnenkant van de snavel van het koekoeksjong een sleutelprikkel kan worden genoemd.

2/4 Koekoek.

Geef aan waarom het zien van de binnenkant van de snavel van het koekoeksjong een supranormale prikkel kan worden genoemd.

3/4 Koekoek.

In de tekst staat dat de jonge koekoek de andere jonge vogels en eieren uit het nest duwt.

Leg met behulp van de tekst uit of het optreden van dit gedrag alleen berust op erfelijke factoren of ook op leerprocessen.

4/4 Koekoek.

In de tekst staat dat de koekoek na grootgebracht te zijn, wegtrekt naar het overwinteringsgebied.

Leg met behulp van de tekst uit of het wegtrekken naar het overwinteringsgebied alleen berust op erfelijke factoren of ook op leerprocessen.

1/4 Slimme vogels gebruiken werktuigen.

Tekst:
Sommige vogels hebben trucs ontwikkeld om hun voedsel te bemachtigen.
Er zijn spechten die een groef in een boom hakken waarin ze een dennenkegel klemmen. Hierdoor kunnen ze de zaden beter uit de kegel halen. Daarnaast staan zo'n dertig andere vogelsoorten als werktuiggebruikers bekend. Het meest populaire werktuig is ongetwijfeld de steen. Aasgieren (Neophron percnopterus) in Afrika gooien met stenen struisvogeleieren kapot. Er zijn soorten die met een steen in de snavel eieren te lijf gaan.
Een steen kun je ook anders gebruiken. Zanglijsters (Turdus philomelos) zijn dol op huisjesslakken. Ze zijn niet sterk genoeg om het slakkenhuis met de snavel open te breken. De lijster pakt met de snavel een slak bij de rand van de opening van het huis en mept daarmee net zo lang op een steen tot het huis breekt.
Deze aambeeldtechniek wordt niet waargenomen bij merels (Turdus merula), alhoewel zanglijsters en merels regelmatig in elkaars nabijheid worden waargenomen.

bewerkt naar: de Gelderlander, 7 januari 1998

Tussen de den en de specht is sprake van een voedselrelatie.

Leg uit dat er tussen den en specht ook sprake is van mutualisme.

2/4 Slimme vogels gebruiken werktuigen.
Zie figuur B 6831 van de bijlage.

De koperwiek behoort tot hetzelfde genus (geslacht) als de zanglijster, maar het zijn verschillende soorten.

Welke van de volgende namen is, gelet op de inleiding, de wetenschappelijke naam van de koperwiek?

3/4 Slimme vogels gebruiken werktuigen.

Een bepaalde zanglijster ziet herhaalde malen hoe andere zanglijsters de aambeeldtechniek uitvoeren, maar neemt deze techniek niet over.

Welk leerproces ontbreekt in dit geval bij deze zanglijster?

4/4 Slimme vogels gebruiken werktuigen.

Een veelvoorkomende soort huisjesslak is de zwartrandtuinslak (Cepaea nemoralis). Binnen deze soort bestaan verschillende kleurvariëteiten, onder andere gele en bruinroze. Deze verscheidenheid in kleur is erfelijk bepaald. In een bepaalde bostuin met strooisel op de bodem komen aanvankelijk beide kleurvariëteiten voor. Na een paar jaar is in deze tuin het percentage gele slakken sterk afgenomen. In de duinen zien we juist de gele slakken.

Geef een verklaring voor het feit dat er in deze bostuin op den duur vrijwel uitsluitend bruinroze slakken te vinden zijn.

1/3 Spechten.
Zie figuur B 3615 van de bijlage.

Een van de opvallendste geluiden in het bos is het roffelen van spechten. Via het roffelen kunnen spechten met elkaar communiceren. Ze lokken er niet alleen een partner mee, maar spreken ook de nestplaats met elkaar af en het moment waarop ze elkaar aflossen met broeden. Met roffelen bakenen ze ook hun territorium af.
Elke soort heeft een eigen roffelritme. In de afbeelding is een gedeelte van een roffel van de Grote bonte specht weergegeven.

Leg uit welk voordeel het heeft dat elke soort een eigen roffelritme heeft.

2/3 Spechten.

Bereken de tikfrequentie in Hz waarmee een grote bonte specht tegen het hout van een boom tikt.

3/3 Spechten.

Spechten kloppen met hun snavel ook op bomen voor het opsporen van hun prooien. Dikke keverlarven in het hout van een boom weten ze feilloos te vinden. Om na te gaan op welke manier spechten hun prooi opsporen hebben onderzoekers een experiment uitgevoerd. Hun hypothese was dat spechten het verschil tussen gevulde gaten en niet gevulde gaten kunnen horen. Ze boorden gaatjes in een stuk hout en stopten daarin meelwormen. Vervolgens werden de gaatjes met schors afgesloten. Een specht vond de meelwormen binnen enkele minuten. Hij tikte bij het zoeken met zijn snavel tegen het hout, beitelde er vervolgens op los en trok de meelwormen te voorschijn.

Welk controle-experiment moeten de onderzoekers uitvoeren bij het toetsen van hun hypothese?