Oefentoets Biologie: Mens-milieu | HAVO 4/HAVO 5 | variant 4

3/4 Papier uit de lagune van Venetië.

Bij rotting komt een 'doordringende stank' vrij. Deze stank wordt veroorzaakt door waterstofsulfide (H₂ S) en ammoniak (NH₃ ).

Bij de afbraak van welke organische stof of stoffen komen H₂ S en NH₃ vrij?

4/4 Papier uit de lagune van Venetië.

Cellulose is het belangrijkste bestanddeel van papier. Cellulose wordt uit algen gewonnen.

Uit welk deel of welke delen?

1/4 Algen verstikken het Victoriameer.

Tekst:
Het Victoriameer, dat ruim een miljoen inwoners van Kenia, Tanzania en Oeganda van vis voorziet, is stervende. Een deel van de bodem van het ondiepe meer is bedekt met een laag rottende algen. Oorzaak daarvan is onder andere de ongelimiteerde lozing van mineralen (fosfaten en nitraten) in dit meer, waardoor een keten van gebeurtenissen op gang is gebracht. (...)
Een andere ecologische ramp wordt veroorzaakt door een drijvende plant, de waterhyacint, die zich geweldig heeft uitgebreid. De waterhyacint vormt tapijten op het water.

ontleend aan een landelijk dagblad.

De algen die volgens de tekst een deel van de bodem van het meer bedekken, hebben zich daarvóór zeer sterk vermeerderd.

Waardoor vermeerderden de algen zich aanvankelijk zo sterk na de lozing van nitraten en fosfaten?

2/4 Algen verstikken het Victoriameer.

In het gezonde Victoriameer leefden onder andere allerlei soorten vissen, ongewervelde dieren en ondergedoken waterplanten.

Leg uit waardoor tapijten van waterhyacint kunnen leiden tot achteruitgang van de visstand.

3/4 Algen verstikken het Victoriameer.

In de jaren vijftig is om economische redenen de Nijlbaars in het Victoriameer uitgezet.
Dit is een roofvis die zich zeer sterk heeft uitgebreid en daardoor bijdraagt aan een overmatige algengroei. Van nature kwam de Nijlbaars in het Victoriameer niet voor.

Geef twee mogelijke oorzaken waardoor de Nijlbaars zich zo sterk heeft kunnen vermeerderen in het meer.

4/4 Algen verstikken het Victoriameer.

Geef aan waardoor de Nijlbaars kan bijdragen aan een overmatige algengroei.

1/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.
Zie figuur A 1033 van de bijlage.

In 2005 werd in de Oosterschelde en het Grevelingenmeer (zie afbeelding A 1033) ruim 14 ton kreeft gevangen. De kreeften wogen gemiddeld 750 gram.
Onder wetenschappers wordt vaak gesproken over de overlevingsdrift van dit bijzonder sterke schaaldier. Het feit dat de dieren in de Oosterschelde kunnen overleven, hebben zij aan veranderingen in het DNA te danken.

In 1883 werd tot verbazing van de Zeeuwse vissers de eerste kreeft in de Oosterschelde gevangen. Deze kreeft was een immigrant, afkomstig uit de Atlantische Oceaan.
De Zeeuwse zandbodem was geen ideale plek voor deze kreeften omdat ze het liefst vanuit donkere schuilplaatsen jagen. Alleen een beperkt stukje van de Oosterschelde voldeed in de 19e eeuw aan deze voorwaarde. Omdat er nauwelijks uitwisseling van water tussen Noordzee en Oosterschelde is, konden de kreeften hier in isolement voortleven. Toch waren er nogal wat ongunstige factoren, waardoor het een wonder is dat de kreeft zich heeft kunnen handhaven.

De kreeften in de Oosterschelde werden bijvoorbeeld bedreigd door extreem koude winters. In het ijskoude water zijn veel kreeften doodgevroren, doordat ze hier geen uitwijkmogelijkheden naar dieper gelegen rotsbanken hadden. De kreeften werden niet alleen bedreigd door de kou maar werden ook overspoeld met zoet water dat door de Oosterschelde naar de Noordzee vloeide. Het verlaagde zoutgehalte zorgde opnieuw voor een gevecht om overleving. Steeds opnieuw moesten de dieren de populatie weer opbouwen. Uiteindelijk ontstond een "superkreeft" die in DNA van de oorspronkelijke immigranten afwijkt.

Toen de Oosterschelde van de zee werd afgesloten, dachten de Zeeuwse vissers dat het einde van de kreeftenvangst in zicht was. Maar door alle bouwactiviteiten werd de leefomgeving alleen maar beter: meer stenen op de bodem. En omdat de rivieren via de Westerschelde werden omgeleid, kwam er geen zoet rivierwater meer in de Oosterschelde. De superkreeften kregen de kans zich ongestoord voort te planten.

Hoe worden de veranderingen in het DNA van de Oosterscheldekreeft genoemd?
Een [invulveld]




-

2/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Leg in drie stappen uit dat, door veranderingen in het DNA, in deze nieuwe leefomgeving een populatie van superkreeften kon ontstaan waarvan de eigenschappen afwijken van die van de oorspronkelijke immigranten uit de Atlantische Oceaan.

3/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Wanneer kunnen we bij deze zogenaamde superkreeft spreken van een aparte soort?

4/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Kreeften groeien langzaam; het duurt minstens zes jaar voordat het minimale (consumptie)gewicht van 450 gram is bereikt. Vissers halen ze liever uit het water als ze ongeveer tien jaar oud zijn en 750 gram wegen.

Geef een beheermaatregel die ertoe kan leiden dat de omvang van de kreeftenpopulatie niet terugloopt.

5/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Vers, gekookte kreeft is een delicatesse. Het vlees bevindt zich in de scharen en in de staart. Kreeftenvlees is zeer mager en fijn van smaak. De meeste zeekreeften in de winkels in Nederland zijn geïmporteerd vanuit Amerika en Canada. De superkreeft onderscheidt zich hiervan door zijn sublieme smaak en mals vlees.
De prijs van superkreeft ligt vijftig procent hoger dan de prijs van de Canadese kreeft.

Geef twee biologische redenen waarom niet wordt overwogen om de Canadese kreeft in de Oosterschelde als nieuwe soort uit te zetten.

6/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

De voedingswaarde van superkreeft is in de tabel hieronder weergegeven per 100 gram eetbaar gedeelte.

afbeelding

Uit welk weefsel bestaat het eetbare gedeelte van kreeft hoofdzakelijk?

7/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Over kreeftenvlees worden drie beweringen gedaan:

1. De enzymatische vertering van kreeftenvlees begint in de mondholte.
2. Vitaminen en mineralen uit kreeftenvlees worden onverteerd in het bloed opgenomen.
3. De energie per 100 gram kreeftenvlees is vooral afkomstig uit de vetten.

Welk van de beweringen is of welke zijn juist?

8/8 Kreeft verovert Zeeuwse meren en restaurants.

Biologen en vissers slagen er nog niet in de juiste leeftijd van een gevangen kreeft vast te stellen. Een kreeft verschaalt (vervelt) regelmatig, maar dit gebeurt niet noodzakelijk elk jaar. Het verschalen gebeurt alleen als alle factoren in het milieu daarvoor gunstig zijn, bijvoorbeeld het kalkgehalte, het voedselaanbod, en vooral de watertemperatuur.

afbeelding

Een visser wil in een overzichtelijke ijkgrafiek snel de vermoedelijke leeftijd van een gevangen kreeft af kunnen lezen.

Teken op de uitwerkbijlage op basis van de tabel een diagram. Benoem de assen en houdt er daarbij rekening mee dat de visser de afhankelijke variabele op de Y-as wil aflezen.
- Wat is de leeftijd van een kreeft van 1700 gram? Geef je antwoord op één decimaal nauwkeurig.

Introductie exoot.

Wat is een mogelijk gevolg of wat zijn mogelijke gevolgen van het introduceren van een tot dan toe onbekende soort - exoot - in een ecosysteem?

1/2 Vangstbeperking.

De laatste jaren bestaan er regels voor de hoeveelheden van bepaalde vissoorten die uit de Noordzee maximaal mogen worden gevangen. Deze vangstbeperking heeft tot doel de overbevissing van de Noordzee tegen te gaan.
Sterke vermeerdering van een bepaalde vissoort kan op overbevissing van een andere vissoort wijzen.

Geef hiervoor een mogelijke verklaring.

2/2 Vangstbeperking.

Het relatieve geboortecijfer in een populatie is het aantal nakomelingen geboren binnen een bepaalde tijd gedeeld door het totale aantal individuen in die populatie. Als het relatieve geboortecijfer van een populatie van een bepaalde, veel voorkomende vissoort afneemt, kan dit veroorzaakt zijn door overbevissing kort daarvoor.

Geef een verklaring voor het feit dat afname van het relatieve geboortecijfer van bepaalde een vissoort op overbevissing kan wijzen.

Smog.

Smog is vettige mist, die onder andere zwaveloxiden en ozon bevat.

Levert het verkeer een bijdrage aan smogvorming?
Zo ja, op welke manier?

Watervervuiling.

Er is een methode voor het bepalen van de mate van vervuiling van het oppervlaktewater door organische afvalstoffen. Daarbij wordt de hoeveelheid zuurstof gemeten die door organismen in dat water wordt verbruikt. Deze bepaling wordt als volgt door een onderzoekster
uitgevoerd. Zij vult 10 flesjes met het te onderzoeken water. Direct na het vullen meet zij het zuurstofgehalte in 5 flesjes. De andere 5 flesjes zet zij gedurende 5 dagen in het donker bij een temperatuur van 20°C. Na deze 5 dagen meet zij het zuurstofgehalte in deze 5 flesjes.
Wanneer het zuurstofgehalte gedurende deze 5 dagen is afgenomen met meer dan 5 mL/l, zegt men dat het water sterk met organische afvalstoffen is vervuild.

Kan de zuurstof in de flesjes worden verbruikt door autotrofe organismen, door heterotrofe organismen of door beide typen organismen?

Watervervuiling.

Er is een methode voor het bepalen van de mate van vervuiling van het oppervlaktewater door organische afvalstoffen. Daarbij wordt de hoeveelheid zuurstof gemeten die door organismen in dat water wordt verbruikt. Deze bepaling wordt als volgt door een onderzoekster uitgevoerd. Zij vult 10 flesjes met het te onderzoeken water. Direct na het vullen meet zij het zuurstofgehalte in 5 flesjes. De andere 5 flesjes zet zij gedurende 5 dagen in het donker bij een temperatuur van 20°C. Na deze 5 dagen meet zij het zuurstofgehalte in deze 5 flesjes.
Wanneer het zuurstofgehalte gedurende deze 5 dagen is afgenomen met meer dan 5 mL/l, zegt men dat het water sterk met organische afvalstoffen is vervuild.
De flesjes worden in het donker bewaard.

Wordt daardoor voorkomen dat er in de flesjes koolstofdioxide wordt geproduceerd, dat er zuurstof wordt geproduceerd of dat er zuurstof wordt verbruikt?