Oefentoets Biologie: Embryologie | VWO 5/VWO 6

1/5 Virus onmisbaar bij de placentavorming.

Volgens de endosymbiose-theorie hebben plantaardige en dierlijke cellen ooit eencellige organismen opgenomen, die vervolgens evolueerden tot celorganellen. De aanwezigheid van eigen DNA in deze organellen is daarvoor een aanwijzing. Uit nieuw onderzoek is gebleken dat ook virussen onderdeel van eukaryote cellen kunnen zijn.
Bepaalde virussen die zo'n 100 miljoen jaar geleden blijvend in het genoom van zoogdieren zijn opgenomen, zogenoemde endovirussen, hebben zelfs een beslissende invloed op het goed verlopen van de zwangerschap en de groei van de placenta. Waarschijnlijk betreft dit een van de stappen in de evolutie van eierleggende naar levendbarende zoogdieren.
Het bewijs daarvoor is nu bij schapen geleverd: in het genoom van deze dieren zijn restanten van het Jaagsiektevirus aangetoond. Als deze virusgenen bij een ooi geblokkeerd zijn, loopt de zwangerschap uit op een vroege miskraam.
Ook bij mensen zijn verschillende endovirussen bekend: ERV-genen (ERV = Endogeen Retro Virus) stimuleren onder andere de hechting van het enkele dagen oude embryo in de baarmoederwand en geven de zich ontwikkelende placenta een groeispurt.
Volgens de endosymbiose-theorie zijn enkele celorganellen van eukaryote cellen ooit als zelfstandige organismen opgenomen. Deze organellen zijn in het bezit van eigen DNA.

Welke organellen zijn dat?

2/5 Virus onmisbaar bij de placentavorming.

In placentaweefsel van de mens kan het enzym reverse transcriptase worden aangetoond. Dat kan een aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van ERV-genen in de cellen.

Leg dit uit aan de hand van de functie van reverse transcriptase.

3/5 Virus onmisbaar bij de placentavorming.
Zie figuur A 998 van de bijlage.

Een van de ERV-genen bevat de erfelijke informatie voor het eiwit syncytine. Dit eiwit vervult een sleutelrol bij de placentavorming. Vlak voor de innesteling is het jonge embryo omhuld door trofoblastcellen, die syncytine vormen. Syncytine laat deze cellen fuseren. Hieruit ontstaat de syncytiotrofoblast-laag die zich in het baarmoederslijmvlies nestelt. In de placenta die zich vervolgens ontwikkelt, vormt de syncytiotrofoblast-laag de grenslaag tussen weefsel van moeder en kind.
In de afbeelding is schematisch het baarmoederslijmvlies met een embryo van 12 dagen oud weergegeven. Enkele delen zijn met een cijfer aangegeven.

Met welk cijfer wordt de syncytiotrofoblast-laag aangegeven?

4/5 Virus onmisbaar bij de placentavorming.

Waarschijnlijk is een ERV-genproduct betrokken bij de vorming van het hormoon HCG. Bij 1 procent van de mensen komt een mutatie in dit ERV-gen voor. De mutatie betreft de vervanging van de code voor arginine door een stopcodon. Toch leidt deze mutatie, zelfs bij een foetus die homozygoot is voor het mutantgen, niet tot afwijkingen bij de embryonale ontwikkeling. Een verklaring hiervoor is, dat bij de transcriptie soms over een stopcodon wordt doorgelezen.

Geef nog een andere mogelijke verklaring.

5/5 Virus onmisbaar bij de placentavorming.

De trofoblast maakt het hormoon HCG dat van belang is voor het instandhouden van de zwangerschap. Na de achtste week van de zwangerschap neemt de concentratie van het hormoon HCG in het bloed af.

Hoe wordt door HCG instandhouding van de zwangerschap geregeld? Leg uit waarom dit na de achtste week niet meer nodig is.

Ademfrequentie.

Door een reeks van factoren kan de ademfrequentie van de mens worden verhoogd. Zo neemt bij een zwangere vrouw de ademfrequentie onder andere toe onder invloed van een verhoogd progesterongehalte van het bloed van de vrouw.

Welke invloed heeft de toegenomen ademfrequentie op de pCO₂ en de pO₂ in het bloed van de aorta van de zwangere vrouw?

afbeelding

De ontstaanswijze van het netvlies.

Een onderzoeker wil iets weten omtrent de ontstaanswijze van het netvlies.
Hij heeft hiervoor de beschikking over vier publicaties. De titels luiden:

publicatie 1: de bouw en functie van het oog;
publicatie 2: uit het entoderm ontstane organen;
publicatie 3: uit het ectoderm ontstane organen;
publicatie 4: uit het mesoderm ontstane organen.

Aangenomen wordt dat de titels volledig in overeenstemming zijn met de inhoud van de publicaties.

De meeste kans op het vinden van een antwoord op zijn vraag heeft de onderzoeker bij het lezen van:

Zwangerschap.
Gegeven de volgende begrippen:

1. blastula,
2. amnionholte,
3. trofoblast,
4. morula.

In welke volgorde moeten deze begrippen staan?

Een embryo tijdens het morulastadium.
Zie figuur B 276 van de bijlage.

Welke van de tekeningen kan een schematische weergave zijn van de doorsnede van een embryo tijdens het morulastadium?

Gastrulatie.

Kenmerkend voor de gastrulatie is de vorming van

Een ontwikkelingsstadium van de mens, voor de geboorte.
Zie figuur B 197 van de bijlage.

De tekening geeft een doorsnede weer van een ontwikkelingsstadium van de mens, voor de geboorte.

Hoe ver is die ontwikkeling in dit stadium gekomen?

Resusfactor.

Als er rode bloedlichaampjes van een ongeboren kind in het bloed van de moeder terecht komen, kan in het lichaam van de moeder antistof tegen resusantigeen worden gevormd.
Een bepaalde resusnegatieve vrouw met bloedgroep A is voor de eerste maal in verwachting. Haar ongeboren kind is resuspositief. Deze vrouw heeft nooit een bloedtransfusie gehad. Bij deze vrouw treedt geen antistofvorming op, doordat rode bloedlichaampjes van haar ongeboren kind in haar bloed afgebroken voordat antistofvorming plaatsvindt.

Welke bloedgroep kan dit kind hebben?

Resusfactor.

Een resusnegatieve moeder is in verwachting van een resuspositief kind. Tijdens de geboorte kunnen bestanddelen van het bloed van het kind in het bloed van de moeder terechtkomen. Om te voorkomen dat de moeder resusantistoffen zal gaan vormen, kan zij direct na de geboorte van het kind een injectie krijgen. Drie mogelijke injecties zijn:

1. een injectie met bloedserum van een resuspositieve persoon,
2. een injectie met resusantigenen,
3. een injectie met resusantistoffen.

Welke van de genoemde injecties zal of welke zullen het gewenste resultaat geven?

Een embryo.

Bij de mens wordt tijdens de embryonale ontwikkeling door de placenta het hormoon HCG (= humaan choriongonadotropine) afgegeven. Dit hormoon komt ook in het lichaam van het embryo terecht. Onder invloed van het HCG produceert een mannelijk embryo testosteron. Een molecuul van het hormoon HCG wordt in de placenta in het bloed van een mannelijk embryo opgenomen en naar een testis van dit embryo vervoerd. Enkele vaten van dit embryo zijn:

1. adertje in de placenta;
2. lymfevat in een testis;
3. navelstrengader;
4. navelstrengslagader;
5. slagadertje in de placenta;
6. slagadertje in een testis.

Door welke van deze vaten is dit molecuul achtereenvolgens gegaan wanneer het langs de kortste weg van de placenta een testis van het embryo heeft bereikt?

Bloedvaten van de moeder en het ongeboren kind.

Waar bevinden zich tijdens een gevorderde zwangerschap bloedvaten zowel van de moeder als van het ongeboren kind?

Zuurstof bij embryo's.

In de volgende bloedvaten van een zoogdier-embryo wordt zo dicht mogelijk bij het hart het O₂ -gehalte gemeten:

1. aorta,
2. longader,
3. navelslagaders,
4. onderste holle ader.

In welke van deze bloedvaten is het O₂ -gehalte het hoogst?

Embryonale bloedsomloop.
Zie de figuren B 265 en B 266 van de bijlage.

De figuur B 265 stelt voor een schematische weergave van een placenta. Door het vlies vindt de gaswisseling plaats.

Zie figuur B 266 van de bijlage.

In welk diagram is het O₂ -gehalte van het bloed van de moeder (M) en dat van het embryo (E) tussen P en Q juist weergegeven?

Koolstofdioxide transport bij een embryo.

Bij een volwassen mens ontstaat in een beenspier koolstofdioxide. Dit koolstofdioxide passeert op weg naar de buitenlucht in ieder geval de onderste holle ader en een longslagader.
Ook bij een embryo ontstaat in een beenspier koolstofdioxide. Dit koolstofdioxide passeert op weg naar de buitenlucht in ieder geval de onderste holle ader van dit embryo.

Welk bloedvat of welke bloedvaten van het embryo passeert het koolstofdioxide op weg naar de buitenlucht behalve de onderste holle ader in ieder geval nog meer?

De embryonale bloedsomloop.
Zie figuur A 41 van de bijlage.

De tekening geeft schematisch een doorsnede van het hart en het verloop van enkele bloedvaten weer bij een baby, enkele weken voor de geboorte.
De stroomrichting van het bloed is in de tekening op diverse plaatsen met pijlen aangegeven.

Is voor de geboorte de zuurstofconcentratie het hoogst in de bloedvaten 1 of in de bloedvaten 2?
Is voor de geboorte de bloeddruk het hoogst in de bloedvaten 1 of in de bloedvaten 2?

afbeelding

De zuurstofgehaltes bij een menselijk embryo.

We meten bij een menselijk embryo (foetus) de zuurstofgehaltes in de volgende bloedvaten:

1. de navelstrengslagader,
2. de navelstrengader,
3. de aorta,
4. de onderste holle ader, vlak voor hij de rechter boezem ingaat,
5. de bovenste holle ader.

Welke reeks geeft een telkens afnemende reeks van zuurstofrijk naar zuurstofarm?

De bloedvaten in de navelstreng.

De bloedvaten in de navelstreng

Hemoglobine en O₂ -verzadiging.
Zie figuur B 274 van de bijlage.

In het diagram is het verband weergegeven tussen het percentage hemoglobine dat verzadigd is met O₂ , en de pO₂ van het milieu. Dit verband is bepaald bij het bloed van een moeder en bij dat van haar ongeboren kind.
Beide bepalingen gebeurden bij dezelfde pCO₂ van het milieu.

Welke grafiek geldt voor het bloed van de moeder?

Het percentage met O₂ verzadigde Hb van het bloed in een navelstrengader wordt door P of door R aangegeven.

Welk van deze punten kan dit percentage aangeven?
afbeelding

Stuwkracht van het bloed van een ongeboren jong.

Bij een ongeboren jong van een zoogdier stroomt bloed door de bloedvaten van de navelstreng. In de navelstreng stroomt bloed naar het hart van het ongeboren jong en naar de placenta.

Door welk orgaan of door welke organen wordt de stuwkracht voor deze bloedstromen geleverd?

Het bloed tijdens de zwangerschap.
Zie figuur B 1416 van de bijlage.

Er bestaan tijdens de zwangerschap verschillen tussen het bloed van de moeder en dat van het ongeboren kind.
Enkele verschillen zijn:

1. Hemoglobine van het ongeboren kind heeft bij een lage pO₂ een grotere affiniteit voor zuurstof dan hemoglobine van de moeder (zie de afbeelding).
2. De hoeveelheid hemoglobine per 100 mL bloed is bij het ongeboren kind groter dan bij de moeder.
3. Bij het ongeboren kind komen rode bloedcellen met een kern voor en bij de moeder niet.

Bij een pO₂ van 3 kPa is door het bloed van het ongeboren kind een grotere hoeveelheid O₂ per mL bloed gebonden dan door het bloed van de moeder.

Welke van de genoemde verschillen is of welke zijn daarvoor een verklaring?

Een bloedsliertje in het wit van een kippenei.

In het wit van een kippenei komt wel eens een bloedsliertje voor.

Is dit bloedsliertje afkomstig van de hen of van het embryo?
Door welk orgaan is dit bloedsliertje afgegeven of welk orgaan wordt er uit ontwikkeld?

afbeelding

Genen tijdens de zwangerschap.

Bij een drachtig zoogdier worden de genen in de celkernen van drie organen vergeleken met die in de celkernen van de navelstreng. Het betreft de vruchtvliezen, het hart van het embryo en de spieren van de uteruswand van het moederdier.
Vier personen hebben in een tabel een + gezet wanneer naar hun mening de genen in het betreffende orgaan dezelfde zijn als die in de navelstreng en een - als de genen daarvan verschillen.

Welke persoon heeft gelijk?

afbeelding

Een embryo van een lancetvisje.
Zie figuur B 124 van de bijlage.

De tekening geeft een dwarsdoorsnede weer van een embryo van een lancetvisje in een bepaald ontwikkelingsstadium.

Welk stadium is weergegeven?

Een embryo van een lancetvisje.
Zie figuur B 166 van de bijlage.

In de tekening is in een doorsnede een stadium van de embryonale ontwikkeling van een lancetvisje weergegeven.

Uit welk deel of uit welke delen ontstaat de huid met de daarin liggende bloedvaten?
Uit welk deel of uit welke delen ontstaat het centrale zenuwstelsel?

afbeelding

Gastrulatie bij een embryo van een amfibie.

Tijdens de gastrulatie bij een embryo van een amfibie ontstaat

De dooierzak in een vogelei.

In een vogelei ontstaat tijdens de embryonale ontwikkeling rondom de dooier de dooierzak. Functies van dit orgaan zijn het verteren van dooiermateriaal en het transport van de verteringsproducten via de bloedvaten naar het zich ontwikkelende embryo.

Wat kan op grond van deze functies worden afgeleid omtrent de twee kiembladen waaruit binnen- en buitenzijde van de dooierzak zijn ontstaan?

afbeelding

Het gewicht van een kippenei tijdens de ontwikkeling.

Neemt het gewicht van een kippenei tijdens de ontwikkeling van het embryo toe of af?
Waardoor komt dat?

Kleurstof in een salamanderembryo.
Zie figuur B 177 van de bijlage.

In een salamanderembryo wordt in cel P een kleurstof geïnjecteerd. Deze kleurstof blijft het hele leven aanwezig in cellen die uit P ontstaan.

In welk(e) van de organen: geraamte, hart, hersenen of longen kan in het volwassen dier de kleurstof worden
aangetroffen?

Groei bij de ontwikkeling van een menselijk embryo.

Bij de ontwikkeling van een menselijk embryo treedt de minste groei op tijdens de

Vruchtvlies en vruchtwater.

Het vruchtvlies dat rechtstreeks grenst aan het vruchtwater heet

De amnionholte tijdens de embryonale ontwikkeling.

In een bepaald stadium uit de embryonale ontwikkeling van zoogdieren komt een amnionholte voor.

Wat gebeurt er met de amnionholte in de loop van de verdere ontwikkeling?

De amnionholte zal later

Vorming van vruchtvliezen en navelstreng.

Zijn bij een embryo van de mens de vruchtvliezen gevormd door de moeder of door het embryo?
En de navelstreng?

afbeelding

Hergroepering tijdens de embryonale ontwikkeling.

Tijdens de embryonale ontwikkeling van de meeste diersoorten vindt een hergroepering van cellen plaats.
Tijdens deze hergroepering wordt uit een enkelwandige blaas een dubbelwandige structuur gevormd.

Hoe heet het ontwikkelingsstadium dat door deze hergroepering wordt bereikt?

De bloedvaten in de navelstreng.

De bloedvaten in de navelstreng van zoogdierembryo's zijn gevormd uit

Het entoderm in organen van hoofd en hals.
Zie figuur B 136 van de bijlage.

De tekening geeft een overlangse doorsnede van het hoofd en de hals van de mens weer.
Enkele plaatsen in organen zijn aangegeven.

Op welke van de aangegeven plaatsen bevinden zich in dat orgaan of in die organen weefsel dat van entodermale oorsprong is?

Een vroeg ontwikkelingsstadium van de mens.
Zie figuur B 197 van de bijlage.

De tekening geeft een doorsnede weer van een ontwikkelingsstadium van de mens, voor de geboorte.

Hoe ver is die ontwikkeling in dit stadium gevorderd?

Een bepaald stadium van de embryonale ontwikkeling.
Zie figuur B 177 van de bijlage.

De tekening geeft een doorsnede weer van een gewerveld dier in een bepaald stadium van de embryonale ontwikkeling.

Welke van de onderstaande orgaanstelsels van het volwassen dier bevat weefsel dat waarschijnlijk ontstaan is uit cel P?

De embryologie van de lederhuid.
Zie figuur B 114 van de bijlage.

De huid van de mens bestaat uit hoornlaag, kiemlaag en lederhuid (zie tekening).

Van welk kiemblad of van welke kiembladen zijn de weefsels in de lederhuid afkomstig?

Ectoderm en mesoderm rond de wervelkolom.
Zie figuur B 2511 van de bijlage.

De tekening geeft een deel van het lichaam van de mens weer.

Bevat onderdeel 1 kernen van cellen die ontstaan zijn uit het ectoderm?
Bevat onderdeel 2 kernen van cellen die ontstaan zijn uit het mesoderm?

afbeelding

Welk kiemblad?

Bij de mens bevindt zich onder andere in de longen en in de speekselklieren een grenslaag van cellen tussen het inwendige en het uitwendige milieu.

Uit welk kiemblad zijn deze cellen in de longen afkomstig?
Zijn deze cellen in de speekselklieren uit mesoderm afkomstig?

afbeelding

Weefsels uit kiembladen.
Zie figuur B 56 van de bijlage.

De figuur stelt een schematische dwarsdoorsnede voor van een embryo van een lancetvisje na de neurulatie. Een volwassen lancetvisje bezit onder andere bindweefsel, dekweefsel van de darm en spierweefsel.

Welke van de bovengenoemde weefsels kan of welke kunnen zich ontwikkelen uit het gebied dat met P is aangegeven?

Embryologie van de huid.
Zie figuur B 1465 van de bijlage.

In de afbeelding is een deel van de huid van de mens schematisch afgebeeld.

In welke van de lagen P, Q en R komen cellen of delen van cellen voor die uit het ectoderm zijn ontstaan?

Kiemblad(en) en maagsapkliertjes.

Uit welk(e) kiemblad(en) ontstaan tijdens de embryonale ontwikkeling bij zoogdieren de maagsapkliertjes?

De vorming van de neurale buis.

De vorming van de neurale buis begint tijdens de embryonale ontwikkeling aan de rugzijde

Kiemblad(en) en kraakbeen.

Uit welk(e) kiemblad(en) ontstaat tijdens de embryonale ontwikkeling bij zoogdieren kraakbeen?

Kiemblad(en) en schildklier, speekselklier, talgklier en zweetklier.

Vier klieren in het lichaam van een mens worden bestudeerd: de schildklier, een speekselklier, een talgklier en een zweetklier in de huid van de hand.

Is het klierweefsel van de talgklier ontstaan uit ectoderm, uit entoderm of uit mesoderm?
En het klierweefsel van de zweetklier?

Kiemblad(en) en steunweefsel.

Uit welk(e) kiemblad(en) ontstaat bij zoogdieren steunweefsel.
En uit welk(e) spierweefsel?

afbeelding

Orgaanstelsels van entodermale oorsprong.

Welke orgaanstelsels van gewervelde dieren bevatten weefsels van entodermale oorsprong?

Kiemblad(en) en borstvlies en longvlies.

De borstwand van de mens is aan de binnenzijde bekleed met het borstvlies en de longen zijn omgeven door het longvlies.

Van welk(e) kiemblad(en) zijn deze vliezen afkomstig?

afbeelding

Kiemblad(en) en dekweefsels.

Dekweefsels bekleden lichaamsoppervlakken of lichaamsholten.

Uit welk(e) kiemblad(en) kunnen bij een gewerveld dier tijdens de embryonale ontwikkeling dekweefsels ontstaan?

Een bepaald stadium van de embryonale ontwikkeling.
Zie figuur B 255 van de bijlage.

De tekening geeft een doorsnede weer van een gewerveld dier in een bepaald stadium van de embryonale ontwikkeling.

Uit het met P aangegeven weefsel ontstaan delen van

Dekweefsel ontstaan uit hetzelfde kiemblad.

Hieronder zijn enkele holten bij een zoogdier vermeld:

1. de holten in de grote hersenen,
2. de buikholte,
3. de darmholte,
4. de holten in het hart.

Twee van deze holten zijn bekleed met dekweefsel dat is ontstaan uit hetzelfde kiemblad.

Welke holten zijn dit?

Ectoderm en het oog van een zoogdier.

Welk deel van een oog van een zoogdier is geheel ontstaan uit ectoderm?

Embryonale ontwikkeling van een gewerveld dier.
Zie figuur B 2381 van de bijlage.

De afbeelding geeft een dwarsdoorsnede van de romp van een gewerveld dier weer in een bepaald stadium van zijn embryonale ontwikkeling.

Welke van de met cijfers aangegeven delen zijn ontstaan uit hetzelfde kiemblad?

Kiembladen en de wand van de twaalfvingerige darm.

De wand van de twaalfvingerige darm bevat cellen en delen van cellen van verschillende embryonale herkomst.

Uit welke kiembladen zijn deze cellen en delen van cellen afkomstig?

Kiemblad(en) in de buikholte.

In de buikholte van de mens komen cellen of delen van cellen voor.

Uit welk kiemblad of uit welke kiembladen zijn deze cellen of delen van cellen ontstaan?

Kiemblad(en) platte dekweefselcellen.

Bij de mens bestaat de wand van de longblaasjes, evenals die van de haarvaatjes, uit een laag zeer platte dekweefselcellen.

Uit welk kiemblad is een cel in de wand van een longblaasje ontstaan?
En uit welk kiemblad een cel in de wand van een haarvat?

afbeelding

Cellen van ectodermale, mesodermale & entodermale oorsprong.

In welk van de onderstaande organen komen cellen voor van ectodermale oorsprong, cellen van mesodermale oorsprong en cellen van entodermale oorsprong?

Kliercellen en het ectoderm.

Kliercellen zijn gespecialiseerde dekweefselcellen. Veel klieren zijn ontstaan door instulpingen van dekweefsel.
In het lichaam van de mens worden kliercellen onder andere op de volgende plaatsen aangetroffen:

1. in de alvleesklier,
2. in de maagsapklieren,
3. in het slijmvlies van de luchtpijp,
4. in talgklieren in de huid,
5. in zweetklieren in de huid,

Op welke van de genoemde plaatsen bevinden zich kliercellen die niet endocrien zijn en die uit het ectoderm zijn ontstaan?

Mutaties tijdens de zwangerschap.

Een zwangere vrouw krijgt via haar voedsel een muterende stof in haar lichaam. Van deze stof is bekend, dat hij via de placenta in het foetale bloed wordt opgenomen en muterend werkt op omnipotente cellen.
Als de baby geboren wordt, blijkt dat deze een misvormd ruggenmerg heeft.

De meeste waarschijnlijke verklaring is, dat de vrouw

Verschillen in embryonale ontwikkeling.

Tot het blastula-stadium lijkt de embryonale ontwikkeling van de meeste zoogdieren sterk op die van de overige gewervelde dieren.

Daarna ontwikkelt zich bij deze zoogdieren

Innesteling en embryonale ontwikkelingsstadia.
Zie figuur B 1337 van de bijlage.

In de afbeelding zijn vier embryonale ontwikkelingsstadia getekend.

In welk van de afgebeelde stadia vindt innesteling in de baarmoeder plaats?

De bloedsomloop van een ongeboren kind en van een volwassene.

Enkele leerlingen doen een bewering over de bloedsomloop van een ongeboren kind en van een volwassene.

Leerling 1 beweert dat bij een ongeboren kind geen zuurstof aanwezig is in rode bloedcellen in de haarvaten van de longen en bij een volwassene wel.
Leerling 2 beweert dat bij een ongeboren kind per hartslag veel minder dan 50% van de totale hoeveelheid van het bloed die het hart wegpompt, door de haarvaten van de longen stroomt en bij een volwassene ongeveer 50%.
Leerling 3 beweert dat zowel bij een ongeboren kind als bij een volwassene in het begin van de longslagader een hogere bloeddruk heerst dan in het begin van de aorta.

Welke van deze leerlingen heeft of welke hebben een juiste bewering gedaan?

Resus- en de ABO-bloedgroepen bij een tweede kind.

Een resus-negatieve vrouw met bloedgroep A en een resus-positieve man met bloedgroep B hebben een resus-negatief kind met bloedgroep B. De vrouw verwacht een tweede kind van dezelfde man. In het lichaam van de vrouw is aan het einde van deze tweede zwangerschap voor het eerst antistof tegen het resusantigeen aantoonbaar. In de tabel zijn mogelijke bloedgroepen met het bijbehorende genotype gegeven:
afbeelding

Noem alle mogelijke genotypen die dit tweede kind kan hebben met betrekking tot de resus- en de ABO-bloedgroepen.

1/4 Muizenissen.
Zie figuur A 362 van de bijlage.

Bij muizen is de vachtkleur erfelijk bepaald. In een experiment worden drie homozygote muizenstammen gebruikt: muizen van stam P zijn zwart, muizen van stam Q zijn grijs, muizen van stam R zijn wit. Het experiment bevat de volgende stappen:

Stap 1: uit een muis van stam Q wordt een pas bevruchte eicel gehaald; in deze cel bevinden zich de twee kernen Q1 en Q2, die nog niet zijn versmolten;
Stap 2: uit een jong muizenembryo-embryo van stam P, worden cellen gehaald;
Stap 3: uit één van deze cellen wordt een kern P1 gehaald, die wordt overgebracht in de cel met de kernen Q1 en Q2;
Stap 4: de kernen Q1 en Q2 worden, nog voordat ze versmelten, uit de cel verwijderd; de cel bevat nu alleen de kern P1; de cel gaat zich delen en er ontstaat een embryo;
Stap 5: het embryo wordt, als het achtcellig is, in de baarmoeder van een muis van stam R gebracht waarin het zich tegelijk met een aantal eigen embryo van deze muis innestelt;
Stap 6: de muis van stam R krijgt een aantal jongen.

Het verloop van de embryonale ontwikkeling bij muizen komt overeen met dat bij de mens.

Welke kleur heeft het jong dat zich uit het geïmplanteerde embryo heeft ontwikkeld? Geef een verklaring voor je antwoord.

2/4 Muizenissen.
Zie figuur A 362 van de bijlage.

Hoe heet het embryonale stadium van het embryo van stam P waaruit de getransplanteerde kern afkomstig is?

Dit stadium heet [invulveld]

3/4 Muizenissen.
Zie figuur A 362 van de bijlage.

Waarom wordt in dit experiment een cel van een jong embryonaal stadium (stap 2) gebruikt en niet van een ouder stadium?

4/4 Muizenissen.
Zie figuur A 362 van de bijlage.

Met het implanteren van het embryo wordt gewacht totdat dit achtcellig is.

Noem één reden waarom niet de cel met kern P1 wordt geïmplanteerd.

1/3 Een neurula.
Zie figuur B 2373 van de bijlage.

Uit een bevruchte eicel van een kikker ontwikkelt zich een neurula (zie de afbeelding).

Welke holte heeft zich tijdens de gastrulatie ontwikkeld?

2/3 Een neurula.
Zie figuur B 2373 van de bijlage.

Welk weefsel zal zich ontwikkelen uit het gebied dat met P is aangegeven?

3/3 Een neurula.

Uit welk kiemblad zal zich het dekweefsel van de longen ontwikkelen?

1/2 Zuurstof in de kleine bloedsomloop.
Zie de figuren C 106 en B 1604 van de bijlage.

Bij een volwassene wordt de pO₂ van het bloed in de kleine bloedsomloop bepaald. Het diagram in de afbeelding B 1604 geeft de pO₂ van het bloed weer dat van de longslagaders (R) door de haarvaten van de longen (S) stroomt. Voor het verloop van de pO₂ van het bloed in de longadertjes (T) en van het bloed in de longaders (U) zijn drie mogelijke grafieken getekend.

Welke van deze grafieken geeft het verloop van de pO₂ in de trajecten T en U het beste weer?

2/2 Zuurstof in de kleine bloedsomloop.

Bij een zwangere vrouw wordt het zuurstoftransport van moeder naar kind bestudeerd. De vrouw ademt een zuurstofmolecuul in. Dit zuurstofmolecuul gaat van de longen van de vrouw langs de kortst mogelijke weg naar de hersenen van het kind.

Komt dit zuurstofmolecuul op deze kortste weg uit een rechter boezem in een rechter kamer?
Zo ja, hoeveel keer minimaal?

Trofoblast en innesteling.

Hoe zorgt de trofoblast voor innesteling in het baarmoederslijmvlies?

Organizer.
Zie figuur B 5858 van de bijlage.

In 1935 ontving de Duitse ontwikkelingsbioloog Hans Spemann de Nobelprijs voor het onderzoek dat hij, samen met Hilde Mangold-Pröscholdt, deed aan embryonale ontwikkeling bij salamanders (Mangoldt was in 1935 reeds overleden).
In een van hun experimenten werd een klein stukje donorweefsel van het embryo van een gewone watersalamander, met donker gekleurde cellen, getransplanteerd naar een embryo van een kamsalamander, die licht gekleurde cellen heeft. Er ontstond een embryo met de aanzet van twee koppen, twee staarten, twee wervelkolommen en twee darmkanalen. Na grondige studie concludeerden Spemann en Mangold dat het getransplanteerde stukje donorweefsel als 'organizer' (organisator) voor een tweede embryo had gewerkt, waarbij dit embryo is ontstaan uit ongedifferentieerd weefsel van de ontvanger.

Uit welke waarneming konden ze dat afleiden?


-

Lichaamsholte.

De eerste uiterlijke veranderingen die een bevruchte eicel ondergaat zijn een aantal delingen, waardoor een groot aantal kleine kiemcellen ontstaat uit de ene grote oorspronkelijke cel. Daarbij vormt zich op een gegeven moment een holte.

In het latere lichaam is dit

Lichaamsonderdelen.

Welke onderdelen van het lichaam worden in aanleg vlak na de conceptie gevormd, veranderen na een paar jaar dramatisch van structuur en houden soms geheel op met groeien, om daarna opnieuw tot ontwikkeling te komen?

Embryonale ontwikkeling.
Zie figuur B 5867 van de bijlage.

In nevenstaande afbeelding zijn zes stadia afgebeeld van de embryonale ontwikkeling van de mens. Bij elk stadium wordt een bewering gedaan.

Welk van de volgende beweringen hierover is of welke zijn juist?

1. Als twee spermacellen precies op hetzelfde moment binnendringen tijdens de bevruchting, dan kan er een eeneiige tweeling ontstaan of soms een Siamese tweeling met gedeeltelijk vergroeide lichaamsdelen.
2. Het 2-cellig stadium is het geschikte stadium om, bij in-vitro-fertilisatie (IVF), te implanteren in de baarmoeder.
3. Het 4-cellige stadium bevat zogenoemde omnipotente cellen. Als deze van elkaar zouden losraken, dan kan er een eeneiige vierling ontstaan.
4. Het 8-cellige stadium levert zogenaamde stamcellen op, die geïsoleerd kunnen worden verder gekweekt voor medische doeleinden (weefselkweek voor herstel van organen en dergelijke).
5. In het vroege blastula-stadium ontstaan het entoderm (binnenlaag) en het ectoderm(buitenlaag). Het ectoderm levert zelf het te vormen embryo
6. Het latere blastula-stadium zal zich in het baarmoederslijmvlies gaan innestelen.

2/2 Bloedsomloop bij een ongeboren kind.
Zie figuur B 5869 van de bijlage.

Op welk of op welke van de met een cijfer aangegeven trajecten van de bloedsomloop is door de tekenaar onvoldoende zwart in de visgraatstructuur aangegeven?

Embryologische ontwikkeling.

Gegeven 5 ontwikkelingsstadia bij de mens :

1. Embryo
2. Gastrula
3. Morula
4. Foetus
5. Neurula

Welke rangschikking geeft de juiste volgorde weer?

Twee-eiige tweelingen.

Twee-eiige tweelingen ontstaan doordat

Het ademhalingsstelsel.

Gaswisseling vindt bij de mens plaats in de longblaasjes. In het overige deel van het ademhalingsstelsel vindt nauwelijks gaswisseling plaats: dit deel wordt de 'dode ruimte' genoemd. In rust wordt per uitademing ongeveer 500 ml lucht uitgeademd. Tijdens een uitademing wordt zowel lucht uit de dode ruimte als uit de longblaasjes verwijderd.

Bevinden zich in de weefsels van de luchtpijp van de mens cellen die ontstaan zijn uit het ectoderm, uit het entoderm en/of uit het mesoderm?

afbeelding

Cellen en structuren.
Zie figuur A 124 van de bijlage.

De afbeelding geeft een doorsnede van een deel van de wand van de luchtpijp van de mens weer.

Uit welk kiemblad of uit welke kiembladen zijn de cellen Q en R ontstaan?

Hart en bloedsomloop.
Zie de figuren B 3685 en B 3686 van de bijlage.

In de afbeelding is op twee manieren een deel van de bloedsomloop van een volwassene weergegeven. Tekening 1 van de afbeelding geeft schematisch een deel van de bloedsomloop weer; tekening 2 van de afbeelding geeft aspecten van de functie van de bloedstroom weer.

Zie figuur B 3686 van de bijlage.

Bij een kind vóór de geboorte is de bloedsomloop anders dan bij een volwassene.
Tekening 1 van de afbeelding B 3685 is ook weergegeven in afbeelding B 3686 op het aparte blad.

Bewerk de figuur op de bijlage zodanig dat deze de situatie in het hart en die van de grote bloedvaten bij het hart van een foetus weergeeft.

Bloedsomloop.
Zie figuur B 4988 van de bijlage.

De afbeelding hiernaast geeft een schema van de bloedstroom in het hart van een kind vóór de geboorte (links) en direct na de geboorte (rechts).
De klep tussen de linker en de rechter boezem sluit zich bij de eerste ademhaling na de geboorte.

Waardoor sluit deze klep zich?

Klieren.

Vier klieren in het lichaam van een mens worden bestudeerd: de schildklier, een speekselklier, een talgklier en een zweetklier in de huid van de hand.

Is het klierweefsel van de talgklier ontstaan uit ectoderm, uit entoderm of uit mesoderm?
En het klierweefsel van de zweetklier?

De darmen.
Zie figuur A 31 van de bijlage.

In de afbeelding is een darmvlok en is een darmepitheelcel van de mens schematisch weergegeven. De pijlen geven de stroomrichting van de vloeistof door de vaten aan.

Uit welk kiemblad ontstaan darmepitheelcellen?

1/2 Virus onmisbaar bij de placentavorming.
Zie figuur A 998 van de bijlage.

Bij mensen zijn verschillende ERV-genen (ERV = Endogeen Retro Virus) bekend: zij stimuleren onder andere de hechting van het enkele dagen oude embryo in de baarmoederwand en geven de zich ontwikkelende placenta een groeispurt.
Een van de ERV-genen bevat de erfelijke informatie voor het eiwit syncytine. Dit eiwit vervult een sleutelrol bij de placentavorming. Vlak voor de innesteling is het jonge embryo omhuld door trofoblastcellen, die syncytine vormen. Syncytine laat deze cellen fuseren. Hieruit ontstaat de syncytiotrofoblast-laag die zich in het baarmoederslijmvlies nestelt. In de placenta die zich vervolgens ontwikkelt, vormt de syncytiotrofoblast-laag de grenslaag tussen weefsel van moeder en kind.
In de afbeelding is schematisch het baarmoederslijmvlies met een embryo van 12 dagen oud weergegeven. Enkele delen zijn met een cijfer aangegeven.

Met welk cijfer wordt de syncytiotrofoblast-laag aangegeven?

2/2 Virus onmisbaar bij de placentavorming.

De trofoblast maakt het hormoon HCG dat van belang is voor het instandhouden van de zwangerschap. Na de achtste week van de zwangerschap neemt de concentratie van het hormoon HCG in het bloed af.

Hoe wordt door HCG instandhouding van de zwangerschap geregeld? Leg uit waarom dit na de achtste week niet meer nodig is.

Staafjes en kegeltjes.

In de embryonale ontwikkeling worden verschillende ontwikkelingsstadia onderscheiden. Enkele ontwikkelingsstadia zijn blastula, gastrula en neurula.

In welk van deze ontwikkelingsstadia is voor het eerst het kiemblad te onderscheiden waaruit de staafjes en kegeltjes in het netvlies ontstaan?