Oefentoets Biologie: Ziekten - kanker | HAVO 4/HAVO 5

Kanker.

Welke drie kankersoorten geven nog steeds een somber beeld wat de genezingskansen betreft?

Kanker.

Welke kankersoorten nemen vanwege vergrijzing de komende jaren toe?

Kanker.

Leg uit welke op dit moment de ideeën zijn omtrent het ontstaan en verspreiden van kanker. Betrek in je antwoord zaken als oncogenen, supressorgenen, regelgenen, reparatiegenen, leefgewoonten, geboorte, metastasen etc.

Kanker.

Geef minstens vier adviezen uit de Europese Code tegen Kanker.

Kanker.

Leg uit wat de taak is van chirurgie, radiotherapie en chemotherapie bij het genezen van kanker.

Kanker.

Welke rol kan gentherapie gaan spelen bij de genezing van kanker?

1/2 Het ontstaan van kanker.
Zie figuur B 1413 en figuur B 1363 van de bijlage.

De afbeelding B 1413 geeft een advertentie weer waarin Greenpeace waarschuwt voor de gevolgen van afbraak van de ozonlaag.
Door bepaalde gassen die onder andere in koelkasten en bij de fabricage van schuimplastics worden gebruikt, wordt de ozonlaag in de dampkring van de aarde aangetast. Daardoor dringen bepaalde ultraviolette stralen meer tot het aardoppervlak door. Mensen kunnen pigment in de huid vormen als bescherming tegen deze ultraviolette straling, maar toch verwacht men dat het aantal gevallen van huidkanker ten gevolge van deze straling zal toenemen. Er wordt dan ook aangeraden zich tegen al te veel zonnestraling te beschermen.

De afbeelding B 1363 geeft een doorsnede weer van een stukje huid met onderhuids bindweefsel.
In de afbeelding zijn de hoornlaag en de kiemlaag aangegeven.

Kan de huidkanker waartegen Greenpeace waarschuwt, ontstaan in deze lagen, alleen in de hoornlaag, alleen in de kiemlaag of in beide lagen?




-

1/3 Platina tegen kanker.

In 1996 werd bij de Amerikaanse wielrenner Lance Armstrong zaadbalkanker geconstateerd, met uitzaaiingen naar de longen en de hersenen. Dankzij chemotherapie met een platinaverbinding genas hij. Hij won in 1999, 2000, 2001 en 2002 zelfs de Tour de France.
De onderzoeker Rosenberg stelde vast dat bacteriën in aanwezigheid van een platinaverbinding stoppen met delen, maar wel uitgroeien tot reuzencellen. Vervolgens onderzocht hij die platinaverbinding op anti-tumoractiviteit. Bepaalde tumoren blijken inderdaad zeer gevoelig voor die platinaverbinding.

Rosenberg ontwikkelde op grond van zijn onderzoek bij bacteriën een hypothese over de invloed van de platinaverbinding op een bepaald onderdeel van de celcyclus.

Formuleer die hypothese.

2/3 Platina tegen kanker.

Bij chemotherapie met een platinaverbinding brengen artsen deze meestal rechtstreeks in in het bloed, bijvoorbeeld in de rechterarmader. Stel dat een molecuul van deze verbinding via de kortste weg van de rechterarmader naar een tumor in de linkerzaadbal gaat.

Noem alle bloedvaten en de vier delen van het hart waar dit molecuul dan achtereenvolgens doorheen gaat.

3/3 Platina tegen kanker.

De helft van de ingebrachte platinaverbinding wordt binnen 48 uur weer ongebruikt uitgescheiden.

Van welke organen is te verwachten dat zij het meest bijdragen tot deze uitscheiding?

1/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Amerikaanse onderzoekers hebben een gen gevonden dat een sleutelfunctie vervult bij de ontwikkeling van borsttumoren. Het speelt een belangrijke rol in de uitzaaiingsfase, als borstkanker het moeilijkst behandelbaar en dus het gevaarlijkst is. Het gen, SATB1 geheten, is een moleculaire hoofdschakelaar.
Door het product van dit ‘meestergen' kunnen vele andere genen worden aangezet. Vooral genen die te maken hebben met celgroei en celdeling. SATB1 blijkt erg actief in agressieve borstkankercellen. Door de onderzoekers is het volgende experiment uitgevoerd:

Zij hadden de beschikking over muizen met niet-agressieve borstkankercellen.
Als zij daarin het gen SATB1 activeerden, werden er tumoren gevormd die zich uitzaaiden. Er ontstonden agressieve kankercellen. Als zij vervolgens in die cellen het gen ‘uitzetten' en het gen niet meer actief was, kwamen de tumorgroei en de uitzaaiingen juist tot stilstand.
Op grond van deze resultaten komen de onderzoekers tot de uitspraak: "Met het gen SATB1 hebben wij een nieuw genetisch mechanisme bij borstkanker gevonden."

Hoe is deze uitspraak op te vatten?

2/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Dit soort onderzoek naar kanker is erg belangrijk omdat kanker altijd begint in de genen. Tumorvorming begint met een gemuteerd gen. Bij borsttumoren kunnen de genen BRCA1 en BRCA2 een rol spelen. Deze genen onderdrukken normaal de tumorgroei. Na mutatie van de genen BRCA1 en BRCA2 treedt juist groei van borsttumoren op.

Op welke wijze kan een meisje het mutante gen van haar ouders erven?

3/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Vaak begint kanker in een cel door een spontane mutatie, die deze cel een groeivoordeel geeft waardoor de cel zich sneller deelt dan normale cellen. Er komt een soort Darwiniaanse selectie op gang waarbij nakomelingen van de cel met het gemuteerde gen steeds meer in aantal toenemen. Onder deze nakomelingen zijn cellen die gezonde cellen verdringen, resulterend in een tumor, een genetisch 'lichaamsvreemd deel' in het omringende weefsel.

Leg in drie stappen uit wat "Darwiniaanse selectie" van deze cellen in een menselijk lichaam inhoudt.

4/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Volgens Bernards, moleculair geneticus bij het Nederlands Kanker Instituut, is de ontdekking van het meestergen een nieuw stukje in de puzzel.
Voor de behandeling van kanker vindt Bernards de ontdekking niet relevant. Het nieuwe gen SATB1 codeert voor een complexe stof waarmee je niet zomaar een borstkankermedicijn kunt ontwikkelen. En hoewel de Amerikaanse onderzoekers het zelf anders zien, lijkt de diagnostische waarde van het gen bij de behandeling van borstkanker vooralsnog beperkt.

Tot welke groep behoort de stof die door het SATB1-gen wordt gecodeerd?

5/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Bernards: "Afgaande op de gepresenteerde meetresultaten kun je op basis van de activiteit van dit gen niet goed voorspellen hoe agressief de tumor van een patiënt is, hoe groot het risico van uitzaaiingen is, en dus ook niet of na de verwijdering van de tumor nog aanvullende chemotherapie nodig is."

- Wat is chemotherapie?
- Noem een argument van een arts om na verwijdering van de tumor nog chemotherapie toe te passen.

6/6 Meestergen achter borstkanker geeft geheimen prijs.

Gemiddeld reageert slechts 30 procent van de borstkankerpatiënten op chemotherapie. Dat komt doordat elke tumor uniek is. Er kunnen tal van mutaties en dus genencombinaties in het spel zijn.
Daarom werkt Bernards aan DNA-tests die voorspellen hoe patiënten op medicijnen reageren. Eén test betreft herceptine, een antistof. Dit werkt bij een kwart van de borstkankerpatiënten, maar bij velen van hen wordt op den duur herceptine onwerkzaam.
Over de werking van herceptine worden de volgende uitspraken gedaan:

1. De antistof herceptine werkt specifiek op één eiwit van de tumor.
2. De werking van herceptine kan verloren gaan door een mutatie bij de patiënt.

Welke van deze uitspraken is of welke zijn juist?

Zonnebaden.

Leg uit dat bij overmatige blootstelling aan UV-straling huidkanker kan ontstaan.

De beschermende werking van calcium.

Een andere darmziekte die werd onderzocht, is darmkanker.
Dikke darmkanker komt vaak voor bij mensen in welvarende landen en weinig bij inwoners van landen met een arme bevolking, zoals in delen van Oost-Azië.
De leefwijze kan het risico op het ontwikkelen van darmkanker vergroten.
Men heeft vastgesteld dat de inname van calcium omgekeerd evenredig is met het risico op darmkanker. En men heeft vastgesteld dat de inname van rood vlees het risico op darmkanker doet toenemen. Dit laatste wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van heem (= onderdeel van hemoglobine) in rood vlees. In het dekweefsel van de dikke darm zijn regelfactoren aanwezig die de snelheid van de celdeling controleren, zodat er steeds voldoende epitheelcellen bijgemaakt worden. Heem verstoort dit regelmechanisme en veroorzaakt hierdoor een verhoogde delingsactiviteit van dikkedarmwandcellen.
Er zijn in de vorige eeuw veel mensen vanuit Oost-Azië naar Amerika geëmigreerd. Oost-Aziaten kunnen melk niet verdragen, omdat zij lactose-intolerant zijn. Wel gingen zij er toe over om meer rood vlees te eten, iets dat zij in hun vaderland weinig deden. Het vlees konden zij wel goed verteren.

Leg uit waardoor een hoge concentratie heem in de dikke darm de kans op het ontstaan van dikke darmkanker doet toenemen.