Oefentoets Biologie: Hormoonstelsel - geslachtshormonen | HAVO 4/HAVO 5

Kraaiende kuikens.

Bij een experiment wordt bij kippen de invloed van een bepaald hormoon op het volwassen worden van mannelijke kuikens onderzocht.
Mannelijke kuikens worden dagelijks ingespoten met een hormoon dat geïsoleerd is uit hormoonproducerende organen van volwassen hanen (mannetjes).
Na twee weken zijn de proefdieren niet meer dan normaal gegroeid, maar ze gaan wel het gedrag van volwassen hanen vertonen. Ze beginnen bijvoorbeeld te kraaien.
Zonder deze hormoonbehandeling duurt het veel langer dan twee weken voordat mannelijke kuikens dit gedrag vertonen. Volwassen hennen (vrouwtjes) kraaien niet.

Uit welke van de onderstaande organen zal het hormoon geïsoleerd zijn waarmee de kuikens werden ingespoten?

Testosteron.

Bij een mens wordt het mannelijk geslachtshormoon testosteron in de lever omgezet in stoffen die voor een deel met de gal worden uitgescheiden.
Op een bepaald moment wordt de testosteronconcentratie gemeten in de darmslagader, in de leverader, in de leverslagader en in de poortader.

In welk van deze bloedvaten zal de concentratie testosteron het laagst zijn?

Een cavia.
Zie figuur B 1526 van de bijlage.

Op welke van de plaatsen 4, 5 en 6 wordt gemiddeld de hoogste concentratie testosteron in het bloed aangetroffen?

Hormonen in UV-filters.

Zonnebrandmiddelen beschermen tegen verbranding van de huid en ook tegen het ontstaan van huidkanker. Stoffen in deze middelen houden UV-straling tegen zodat deze de huid niet of nauwelijks kan bereiken. Deze smeersels werken dus als UV-filter. In 2001 ontstond rumoer over het gebruik van deze UV-filters vanwege hun mogelijk oestrogene eigenschappen. Een Zwitsers onderzoek was hiervan de aanleiding.

Om het effect van de aanwezigheid van UV-filters in voedsel te onderzoeken, werden de filters in verschillende concentraties aan het voer van ratten toegevoegd. Hiervoor werden jonge ratten gebruikt. Een aantal UV-filters bleek ook in deze test een oestrogeen effect te hebben.

Noem een effect dat bij jonge mannetjes optreedt als ze aan oestrogeen worden blootgesteld.

1/2 Dominante hyena baart agressieve dochters.
Zie figuur B 6832 van de bijlage.

De Gevlekte hyena (Crocuta crocuta) is in grote delen van Afrika een veel voorkomend roofdier. Dit dier leeft in groepen, die clans worden genoemd. De vrouwtjes zijn groter en agressiever dan de mannetjes. Bij hyena's maakt één vrouwtje de dienst uit. Zij wordt het alfavrouwtje genoemd. Mannetjes zijn onderdanig aan de vrouwtjes. Ze gaan de vrouwtjes meestal uit de weg, behalve in de paartijd. Vrouwtjes blijven hun hele leven bij de clan, mannetjes verlaten de clan op een gegeven moment.
Onderzoek heeft aangetoond dat hyenavrouwtjes hoge testosteronconcentraties in hun bloed hebben; in de draagtijd zijn deze soms hoger dan bij mannetjes. Hierdoor worden hun jongen sterk en agressief. Agressief gedrag speelt een rol bij het tot stand komen van de rangorde in een clan. Sommige hyenajongen zijn zo heetgebakerd dat ze hun nestgenoten doodbijten.
De plek op de sociale ladder speelt een belangrijke rol bij de verdeling van voedsel. Sterke hyena's produceren meer succesvolle nakomelingen doordat ze beter zijn in het vangen van prooidieren en het wegjagen van voedselconcurrenten.
Een nadeel van de hoge testosteronconcentratie bij vrouwtjes is dat de geslachtsorganen vermannelijken.
Vrouwelijke hyena's hebben een verlengde clitoris die als een penis naar buiten hangt. Hierdoor moet het mannetje bij het paren lastige capriolen uithalen en is de bevalling een onhandige aangelegenheid. Moeders met een hoge testosteronconcentratie tijdens de zwangerschap hebben jongen die in het nest vaak oefenen in het beklimmen van hun broertjes en zusjes. Hierdoor hebben zonen van bijvoorbeeld het alfavrouwtje een voordeel bij het paren.

Testosteron staat vooral bekend als het ‘mannelijk' geslachtshormoon en speelt in verschillende levensfases een belangrijke rol in gedrag en ontwikkeling.

Geef twee voorbeelden uit de tekst waaruit blijkt hoe gedrag en/of lichamelijke kenmerken van hyenajongen door de testosteronconcentratie van hun moeder wordt beïnvloed.



-

2/2 Dominante hyena baart agressieve dochters.
Zie figuur B 4390 en figuur B 4391 van de bijlage.

Om te meten of het gedrag van jongen van moeders met een hoge testosteronconcentratie in het bloed inderdaad door testosteron wordt beïnvloed, bepaalden de onderzoekers de concentratie van dit hormoon in de uitwerpselen van zwangere hyenavrouwtjes.
In de afbeelding B 4390 zijn de testosteronconcentraties van de feces van hyenavrouwtjes tijdens hun draagtijd uitgezet tegen de plaats van het vrouwtje in de sociale rangorde.
In de afbeelding B 4391 wordt een relatie gelegd tussen het agressieve gedrag van de jongen en de testosteronconcentratie van de feces van hun moeders.

Leg aan de hand van beide diagrammen uit dat pups van alfavrouwtjes veel agressiever zijn dan pups van laag geplaatste vrouwtjes.

Pietje met een eigen liedje.

Mannetjeskanaries zingen met een duidelijk doel, vooral in het broedseizoen.
Jonge mannetjeskanaries die geïsoleerd van volwassen mannetjes opgroeien, ontwikkelen deze zang van nature. Maar jonge mannetjeskanaries kunnen ook een lied aanleren dat ze niet van nature zouden zingen. Onderzoekers leerden jonge mannetjes vanaf vijfentwintig dagen oud een lied. Dit gebeurde door een computer iedere twee uur een liedje te laten spelen dat in het natuurlijke kanarierepertoire niet voorkomt. De vogels waren in een geluiddichte kamer geboren en hadden alleen gezelschap van hun niet zingende moeders. Alle vogelgeluiden in de ruimte werden opgenomen en geanalyseerd.
Uit het onderzoek bleek dat zes van de tien mannelijke vogels na verloop van tijd het computerliedje gedeeltelijk konden zingen. Dat ze niet allemaal zongen, is niet vreemd, want in gevangenschap zingen niet alle mannetjes.
Opvallend was dat naarmate het broedseizoen en hun seksuele volwassenheid dichterbij kwamen, hun zang steeds meer in het traditionele liedje veranderde.
In de tekst wordt onderscheid gemaakt tussen het zingen van ‘traditionele' liedjes en liedjes die kanaries niet van nature zingen.

In het onderzoek werd ook de zang van twee mannetjes met testosteronimplantaten gevolgd. De verandering van het zingen van het computerliedje naar het traditionele lied verliep bij hen sneller.

Leg uit waarom deze verandering bij de kanaries met testosteronimplantaten sneller verloopt dan bij de kanaries zonder deze implantaten.

Een testisbuisje.

Hebben hormonen uit de hypofyse invloed op de weefsels zoals weergegeven in de afbeelding B 1403?
En hormonen uit de testis zelf?

Een testisbuisje.
Zie figuur B 2764 van de bijlage.

In de afbeelding is een gedeelte van een testis van een volwassen man weergegeven met daarin enkele testisbuisjes in dwarsdoorsnede.
In deze afbeelding zijn drie cellen aangegeven met X, Y en Z.

Welke van deze cellen produceert hormonen?